เครื่องหมายรับรอง ISO ใช้บนผลิตภัณฑ์และเอกสารได้หรือไม่: หลักการจาก ISO/IEC 17021-1 ข้อ 8.3

เมื่อองค์กรได้รับใบรับรองระบบการจัดการแล้ว คำถามหนึ่งที่อาจตามมาจากฝ่ายขายและฝ่ายการตลาดคือ นำเครื่องหมายรับรอง (certification mark) ไปใส่ที่ใดได้บ้าง คำตอบมีกรอบจากสองแหล่ง แหล่งแรกคือ ISO/IEC 17021-1:2015 ซึ่งเป็นมาตรฐานข้อกำหนดสำหรับหน่วยรับรองระบบการจัดการ และกำหนดให้หน่วยรับรองต้องมีหลักเกณฑ์เรื่องการอ้างถึงการรับรองและการใช้เครื่องหมาย แหล่งที่สองคือหลักเกณฑ์ของหน่วยรับรองแต่ละแห่ง ซึ่งเขียนขึ้นภายใต้กรอบนั้น บทความนี้อธิบายหลักการที่อ่านได้จาก ISO/IEC 17021-1 ว่าเครื่องหมายรับรองระบบการจัดการสื่อความหมายอะไร ใส่บนผลิตภัณฑ์และบรรจุภัณฑ์ได้หรือไม่ เอกสารประเภทใดที่ใส่ไม่ได้ และเมื่อสถานะของใบรับรองเปลี่ยน การใช้เครื่องหมายต้องเปลี่ยนตามอย่างไร

สรุปสั้นก่อน

• เครื่องหมายรับรองระบบการจัดการสื่อว่า “ระบบ” ขององค์กรได้รับการรับรอง ไม่ได้สื่อว่าผลิตภัณฑ์หรือบริการชิ้นใดผ่านการตรวจ ISO/IEC 17021-1 ข้อ 8.3 กำหนดให้หน่วยรับรองห้ามลูกค้าใช้เครื่องหมายในแบบที่อาจทำให้เข้าใจว่าเป็นการรับรองผลิตภัณฑ์
• สิ่งที่ข้อ 8.3 ยอมให้ทำได้คือ “ข้อความ” (statement) บนบรรจุภัณฑ์หรือเอกสารประกอบ ที่ระบุว่าองค์กรมีระบบการจัดการที่ได้รับการรับรอง โดยมีเงื่อนไขกำกับซึ่งผู้อ่านต้องเปิดจากตัวมาตรฐาน
• เครื่องหมายรับรองใช้บนรายงานผลการทดสอบ รายงานการสอบเทียบ หรือรายงานการตรวจสอบไม่ได้ ผู้เรียบเรียงเห็นว่าเหตุผลคือเอกสารเหล่านั้นแสดงผลของสิ่งที่ถูกทดสอบ ไม่ใช่ผลของระบบ

เครื่องหมายรับรองระบบสื่อความหมายอะไร

ใบรับรองระบบการจัดการออกให้กับองค์กรตามขอบข่ายที่ระบุบนใบรับรอง หลังจากหน่วยรับรองตรวจประเมินว่าระบบการจัดการขององค์กรเป็นไปตามมาตรฐาน เช่น ISO 9001 หรือ ISO 22000 การตรวจประเมินนั้นตรวจกระบวนการและหลักฐานของระบบโดยการสุ่มตัวอย่าง ไม่ได้ทดสอบผลิตภัณฑ์ทีละชิ้น เครื่องหมายรับรองจึงเป็นสัญลักษณ์แทนข้อความว่า “องค์กรนี้มีระบบการจัดการที่ได้รับการรับรองตามมาตรฐานนี้ในขอบข่ายนี้” และไม่ได้เป็นสัญลักษณ์แทนข้อความว่า “สินค้าชิ้นนี้ได้มาตรฐาน”

ISO/IEC 17030:2021 ซึ่งเป็นมาตรฐานข้อกำหนดทั่วไปสำหรับเครื่องหมายแสดงความสอดคล้องของบุคคลที่สาม วางหลักไว้ในทิศทางเดียวกัน คือเครื่องหมายต้องสื่อได้ว่าอะไรคือสิ่งที่ได้รับการรับรอง และต้องสืบกลับไปถึงเจ้าของเครื่องหมายและโครงการรับรองที่เกี่ยวข้องได้ ผู้เรียบเรียงเห็นว่าหลักนี้เป็นเหตุผลที่หลักเกณฑ์ของหน่วยรับรองอาจกำหนดให้เครื่องหมายรับรองระบบต้องปรากฏพร้อมชื่อมาตรฐาน หรือพร้อมเลขที่ใบรับรอง เพราะเครื่องหมายที่ปรากฏโดยลำพังโดยไม่บอกว่ารับรองอะไร ไม่ได้ทำหน้าที่ตามหลักที่ผู้เรียบเรียงอ่านได้จากมาตรฐาน

สิ่งที่ ISO/IEC 17021-1 ข้อ 8.3 กำหนดให้หน่วยรับรองทำ

ข้อ 8.3 การอ้างถึงการรับรองและการใช้เครื่องหมาย (Reference to certification and use of marks) เขียนในมุมของหน่วยรับรอง กล่าวคือหน่วยรับรองต้องมีหลักเกณฑ์เรื่องเครื่องหมายที่ตนอนุญาตให้ลูกค้าใช้ และต้องกำหนดเงื่อนไขให้ลูกค้าปฏิบัติตามผ่านข้อตกลงการรับรอง ข้อ 8.3 ระบุเงื่อนไขไว้เป็นรายการ ซึ่งผู้อ่านต้องเปิดจากตัวมาตรฐาน ผู้เรียบเรียงยกตัวอย่างสองรายการที่กระทบฝ่ายขายและฝ่ายการตลาดโดยตรง

รายการแรกคือการห้ามใช้เครื่องหมายรับรองระบบในแบบที่อาจทำให้เข้าใจว่าเป็นการรับรองผลิตภัณฑ์ ถ้อยคำและขอบเขตของข้อห้ามนี้ผู้อ่านต้องเปิดจากตัวมาตรฐาน รายการที่สองคือการห้ามใช้เครื่องหมายบนรายงานผลการทดสอบ รายงานการสอบเทียบ และรายงานการตรวจสอบ ซึ่งผู้เรียบเรียงเห็นว่ามีเหตุผลเดียวกัน คือเอกสารเหล่านี้ถูกอ่านว่าเป็นผลของสิ่งที่ถูกทดสอบ ไม่ใช่ผลของระบบ

ข้อ 8.3 ยังกำหนดหน้าที่ของหน่วยรับรองเมื่อพบการอ้างถึงการรับรองที่ไม่ถูกต้อง ซึ่งผู้อ่านต้องเปิดจากตัวมาตรฐาน ผู้เรียบเรียงเห็นว่าหน้าที่ข้อนี้อธิบายว่าเหตุใดหลักเกณฑ์การใช้เครื่องหมายจึงเป็นส่วนหนึ่งของข้อตกลงการรับรอง ไม่ใช่คำแนะนำ

ข้อความบนบรรจุภัณฑ์ ต่างจากเครื่องหมายบนบรรจุภัณฑ์

ข้อ 8.3 แยกสองสิ่งออกจากกัน คือ “เครื่องหมาย” ซึ่งใช้บนบรรจุภัณฑ์ของผลิตภัณฑ์ไม่ได้ กับ “ข้อความ” ที่ระบุว่าองค์กรมีระบบการจัดการที่ได้รับการรับรอง ซึ่งอาจใช้บนบรรจุภัณฑ์หรือเอกสารประกอบได้ภายใต้เงื่อนไข เงื่อนไขเหล่านั้นเขียนไว้เป็นรายการในตัวมาตรฐาน สาระที่ผู้เรียบเรียงอ่านได้คือ ข้อความนั้นต้องไม่ทำให้เข้าใจว่าผลิตภัณฑ์ได้รับการรับรอง เงื่อนไขอื่นผู้อ่านต้องเปิดจากตัวมาตรฐาน และผู้เรียบเรียงเห็นว่าเมื่อเครื่องหมายใช้บนบรรจุภัณฑ์ไม่ได้ ข้อความดังกล่าวจึงเป็นข้อความล้วนที่ไม่มีเครื่องหมายรับรองประกอบ

ตัวมาตรฐานยังให้ความหมายของคำที่ใช้ในข้อห้ามนี้ไว้ด้วย ซึ่งผู้อ่านต้องเปิดจากตัวมาตรฐาน ผู้เรียบเรียงเห็นว่าผู้ผลิตเครื่องจักรหรืออุปกรณ์ที่มีแผ่นป้ายติดถาวรบนตัวผลิตภัณฑ์ มีคำถามที่ต้องหาคำตอบจากความหมายนั้นว่าแผ่นป้ายอยู่ในขอบเขตของข้อห้ามหรือไม่

กรณีสมมติ — ผู้ผลิตซอสปรุงรสส่งออก จังหวัดสมุทรสาคร

บริษัทได้รับการรับรอง ISO 22000 และต้องการแสดงเรื่องนี้กับผู้ซื้อในต่างประเทศ ฝ่ายการตลาดเสนอสามทางเลือก ทางเลือกแรกคือพิมพ์เครื่องหมายรับรองบนฉลากขวด ทางเลือกที่สองคือพิมพ์ข้อความบนกล่องขนส่งว่าบริษัทได้รับการรับรอง ISO 22000 ทางเลือกที่สามคือใส่เครื่องหมายรับรองในใบรับรองผลการวิเคราะห์ที่แนบไปกับสินค้าแต่ละรุ่น

เมื่ออ่านกับข้อ 8.3 คำถามสำหรับทางเลือกแรกคือ ฉลากขวดนับเป็นบรรจุภัณฑ์ของผลิตภัณฑ์ตามความหมายในตัวมาตรฐานหรือไม่ คำถามสำหรับทางเลือกที่สามคือ ใบรับรองผลการวิเคราะห์อยู่ในกลุ่มเอกสารที่ข้อ 8.3 ห้ามใช้เครื่องหมายหรือไม่ และคำถามสำหรับทางเลือกที่สองคือ ข้อความนั้นตรงกับเงื่อนไขในตัวมาตรฐานและกับหลักเกณฑ์ของหน่วยรับรองของบริษัท ซึ่งอาจกำหนดถ้อยคำหรือขั้นตอนขออนุมัติเพิ่มเติม หรือไม่ ผู้เรียบเรียงเห็นว่าคำถามที่ตามมาสำหรับบริษัท ไม่ใช่ “ใส่ได้ไหม” แต่เป็น “ข้อความนี้ตรงกับหลักเกณฑ์ของหน่วยรับรองหรือไม่”

เมื่อสถานะของใบรับรองเปลี่ยน

ข้อ 8.3 กำหนดให้การอ้างถึงการรับรองต้องสอดคล้องกับสถานะและขอบข่ายของใบรับรองที่เป็นอยู่ในขณะนั้น ไม่ว่าสถานะจะเปลี่ยนไปในทางใด เช่น การพักใช้ การเพิกถอน หรือการลดขอบข่าย สิ่งที่ลูกค้าต้องทำในแต่ละกรณี ผู้อ่านต้องเปิดจากตัวมาตรฐานและจากข้อตกลงการรับรองของตน ผู้เรียบเรียงเห็นว่าจุดที่มีคำถามในทางปฏิบัติคือสื่อที่พิมพ์ไว้ล่วงหน้า เช่น แคตตาล็อก ซองจดหมาย และป้ายบนรถขนส่ง ซึ่งอาจยังไม่ได้ถูกแก้ในวันที่สถานะเปลี่ยน คำถามที่ตามมาคือ สื่อเหล่านั้นจัดทำโดยอ้างอิงหลักเกณฑ์ของหน่วยรับรองฉบับใด และใครในองค์กรเป็นผู้ตอบคำถามนี้ได้

สำหรับองค์กรที่โอนย้ายใบรับรองไปยังหน่วยรับรองอื่น ตามข้อตกลงการรับรองของแต่ละหน่วยรับรอง เครื่องหมายของหน่วยรับรองเดิมสิ้นสิทธิใช้เมื่อความสัมพันธ์สิ้นสุด และเครื่องหมายของหน่วยรับรองใหม่ใช้ได้เมื่อหน่วยรับรองใหม่ออกใบรับรองแล้ว รายละเอียดของช่วงเปลี่ยนผ่านอ่านได้ที่ การโอนย้ายใบรับรอง ISO ไปหน่วยรับรองอื่น

เครื่องหมายของหน่วยรับรอง กับสัญลักษณ์ของหน่วยรับรองระบบงาน

เครื่องหมายที่องค์กรเห็นบนใบรับรองที่ได้รับการรับรองระบบงาน (accredited certificate) อาจมีสองส่วน คือเครื่องหมายของหน่วยรับรอง และสัญลักษณ์ของหน่วยรับรองระบบงาน (accreditation body) ที่ให้การรับรองระบบงานแก่หน่วยรับรองนั้น สัญลักษณ์ส่วนที่สองเป็นทรัพย์สินของหน่วยรับรองระบบงาน และการใช้อยู่ภายใต้หลักเกณฑ์ของหน่วยรับรองระบบงานนั้น และหน่วยรับรองอาจนำเงื่อนไขดังกล่าวมากำหนดต่อในหลักเกณฑ์ของตน ผู้เรียบเรียงเห็นว่าการใช้เครื่องหมายแบบรวม (combined mark) จึงเป็นเรื่องที่ต้องตอบจากหลักเกณฑ์ของหน่วยรับรองของตน คำถามที่ตามมาคือ รูปแบบที่องค์กรใช้อยู่ตรงกับรูปแบบที่หน่วยรับรองอนุญาตหรือไม่

ผู้เรียบเรียงเห็นว่าเรื่องนี้เชื่อมกับคำถามอีกข้อของผู้ซื้อในต่างประเทศ คือใบรับรองฉบับนี้เป็นใบรับรองที่ได้รับการรับรองระบบงานหรือไม่ วิธีตรวจสอบอ่านได้ที่ ใบรับรอง ISO จะเป็นที่ยอมรับในต่างประเทศหรือไม่: วิธีตรวจสอบการรับรองระบบงานของหน่วยรับรอง

คำถามที่ควรตอบได้

1. องค์กรทราบหรือไม่ว่าสื่อใดบ้างที่มีเครื่องหมายรับรองอยู่ในขณะนี้ และหากสถานะของใบรับรองเปลี่ยนในเดือนหน้า ใครเป็นผู้แก้สื่อเหล่านั้น
2. เอกสารที่ส่งไปกับสินค้าแต่ละรุ่น เช่น ใบรับรองผลการวิเคราะห์หรือรายงานผลการทดสอบ มีเครื่องหมายรับรองระบบปะปนอยู่หรือไม่
3. องค์กรเคยอ่านหลักเกณฑ์การใช้เครื่องหมายของหน่วยรับรองฉบับปัจจุบันหรือไม่ และฝ่ายการตลาดเป็นผู้ที่เข้าถึงเอกสารนั้นได้หรือไม่

ข้อความเต็มของข้อกำหนดที่อ้างถึงข้างต้น ผู้อ่านต้องเปิดจากตัวมาตรฐาน ISO/IEC 17021-1:2015 และ ISO/IEC 17030:2021

อ่านต่อในบทความที่เกี่ยวข้อง

• การรักษาใบรับรอง ISO: การตรวจติดตามและการตรวจต่ออายุตลอดรอบ 3 ปี
• วิธีเลือกหน่วยรับรอง ISO: 7 ข้อที่ตรวจสอบได้ก่อนเซ็นสัญญา
• ใบรับรอง ISO จะเป็นที่ยอมรับในต่างประเทศหรือไม่
• การโอนย้ายใบรับรอง ISO ไปหน่วยรับรองอื่น: เงื่อนไขและขั้นตอนตาม IAF MD 2
• ลูกค้าที่ได้รับการรับรองกับ EQA

บทความนี้เรียบเรียงขึ้นด้วยถ้อยคำของผู้เรียบเรียงเพื่ออธิบายหลักการของ ISO/IEC 17021-1:2015 และ ISO/IEC 17030:2021 ไม่ใช่การแปลหรือทำซ้ำเนื้อหาของมาตรฐาน ตัวอย่างทั้งหมดเป็นกรณีสมมติเพื่อประกอบคำอธิบาย หลักเกณฑ์การใช้เครื่องหมายของหน่วยรับรองแต่ละแห่งให้ยึดเอกสารของหน่วยรับรองนั้นเป็นหลัก