ISO 9001:2026 ข้อ 5.1 ภาวะผู้นำและความมุ่งมั่น: ข้อกำหนดต้องการอะไร และผู้ตรวจประเมินดูอะไร

ปกบทความ ISO 9001:2026 ข้อ 5.1 ภาวะผู้นำและความมุ่งมั่น

บทความนี้เป็นตอนที่ 5 ของชุด ISO 9001:2026 ทีละข้อ แต่ละตอนอธิบายสองเรื่อง คือ ข้อกำหนดต้องการอะไรและต้องมีเอกสารหรือบันทึกอะไรบ้าง กับเวลาผู้ตรวจประเมินมาตรวจ ผู้ตรวจประเมินจะถามอะไรและขอดูอะไร ตอนนี้ว่าด้วย ข้อ 5.1 ภาวะผู้นำและความมุ่งมั่น (Leadership and commitment) ซึ่งเป็นข้อแรกของหมวด 5 ภาวะผู้นำ (Leadership)

จุดพิเศษของข้อนี้คือผู้ตอบหลักไม่ใช่ผู้ประสานงานระบบหรือฝ่ายเอกสาร แต่เป็นผู้บริหารระดับสูงเอง ถ้าท่านเป็นผู้ดูแลระบบ งานในข้อนี้จึงไม่ใช่การเตรียมแฟ้ม แต่เป็นการช่วยให้ผู้บริหารเล่าเรื่องที่เกิดขึ้นจริงในองค์กรได้ด้วยตนเอง

สรุปภาพรวมของข้อกำหนดนี้

  • ข้อ 5.1 แบ่งเป็นข้อ 5.1.1 ทั่วไป และข้อ 5.1.2 การมุ่งเน้นลูกค้า ทั้งสองข้อผูกไว้กับผู้บริหารระดับสูง (top management) โดยตรง ผู้ให้ข้อมูลหลักของข้อนี้จึงเป็นผู้บริหารระดับสูง
  • ข้อ 5.1 ไม่ได้บังคับให้มีสารสนเทศที่เป็นเอกสาร (documented information) รายละเอียดอยู่ในส่วนที่ 1
  • สิ่งที่ผู้ตรวจประเมินอาจตามดูคือร่องรอยการตัดสินใจของผู้บริหารที่มีอยู่แล้วในระบบ และความตรงกันระหว่างเรื่องที่ผู้บริหารเล่ากับเรื่องที่บุคลากรหน้างานเล่า รายละเอียดอยู่ในส่วนที่ 2

ส่วนที่ 1 ข้อ 5.1 ต้องการอะไร

สิ่งที่เปลี่ยนไปจากฉบับ 2015

ก่อนอื่นมาดูกันว่าฉบับ 2026 เปลี่ยนอะไรไปบ้าง โครงของข้อยังคงเดิม คือแบ่งเป็นข้อ 5.1.1 ทั่วไป (General) และข้อ 5.1.2 การมุ่งเน้นลูกค้า (Customer focus) ส่วนที่เปลี่ยนอยู่ในข้อ 5.1.1 เป็นหลัก จุดที่มีผลต่อการเตรียมตัวของท่านมีสองจุด

  • วัฒนธรรมคุณภาพและพฤติกรรมเชิงจริยธรรม (quality culture and ethical behaviour) เป็นเรื่องใหม่ที่เพิ่มเข้ามาในข้อ 5.1.1 พร้อมหมายเหตุใหม่ที่เกี่ยวข้อง
  • การคิดบนพื้นฐานความเสี่ยงและการคิดบนพื้นฐานโอกาส (risk-based thinking and opportunity-based thinking) แยกออกมาเป็นรายการของตัวเอง และเพิ่มคำว่า “โอกาส” เข้ามาคู่กับความเสี่ยง

นอกจากนี้มีการปรับถ้อยคำในรายการเดิมด้วย ส่วนข้อ 5.1.2 ไม่มีเครื่องหมายแก้ไขในฉบับเทียบ (redline) ที่ใช้เขียนบทความนี้ ทั้งข้อ 5.1.1 และ 5.1.2 เขียนสิ่งที่ผู้บริหารระดับสูงต้องแสดงไว้เป็นรายการ บทความนี้ยกมาเพียงสองเรื่องข้างต้นเป็นตัวอย่าง รายการเต็มขอให้ท่านเปิดจากตัวมาตรฐาน

อีกส่วนที่เพิ่มเข้ามาคือภาคผนวก A.5.1 ซึ่งเป็นคำอธิบายข้อ 5.1 (ภาคผนวกให้ข้อมูล ไม่ใช่ข้อกำหนด) และชี้ไปที่ ISO 10010 สำหรับแนวทางเรื่องวัฒนธรรมคุณภาพ

คำว่า “แสดงให้เห็น” และ “ทำให้มั่นใจว่า” ในข้อ 5.1.1

อันดับถัดมา มาทำความเข้าใจคำสำคัญสองคำของข้อนี้ คำกริยาหลักของข้อ 5.1.1 คือ “แสดงให้เห็น (demonstrate)” ตีความได้ว่าการมีภาวะผู้นำอยู่ในใจอย่างเดียวยังไม่พอ ต้องมีสิ่งที่คนอื่นมองเห็นและตรวจสอบได้ด้วย ข้อนี้จึงวางคำตอบของคำถามว่า “ระบบนี้เป็นของใคร” ไว้ที่ผู้บริหารระดับสูง

รายการในข้อ 5.1.1 ใช้คำว่า “ทำให้มั่นใจว่า (ensuring)” ในบางรายการ ฉบับ 2026 อธิบายความหมายของคำนี้ไว้ในภาคผนวก A.2 โครงสร้างและคำศัพท์ (Structure and terminology) ประเด็นนี้คือแกนของข้อ 5.1 ทั้งข้อ ผู้บริหารมอบหมายงานให้คนอื่นทำได้ แต่ความรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ (accountability) ไม่ได้ถูกมอบตามงานออกไปด้วย ประเด็นที่ผู้บริหารควรตอบได้จึงไม่ใช่ว่าทำเองหรือไม่ แต่เป็นว่ารู้ได้อย่างไรว่าผลเป็นอย่างไร

วัฒนธรรมคุณภาพ เรื่องใหม่ที่ประกาศให้มีขึ้นไม่ได้

สำหรับเรื่องที่เพิ่มเข้ามา วัฒนธรรมคุณภาพเป็นเรื่องที่ติดประกาศแล้วถือว่ามีไม่ได้ สิ่งที่บ่งบอกคือการตัดสินใจจริงในวันที่มีแรงกดดัน เช่น วันที่ลูกค้าเร่งรับของแต่ผลตรวจยังไม่ชัด มากกว่าข้อความบนผนัง เรื่องนี้ยังโยงไปถึงข้ออื่นด้วย ฉบับ 2026 เพิ่มวัฒนธรรมคุณภาพและพฤติกรรมเชิงจริยธรรมเข้าไปในข้อ 7.3 ความตระหนัก (Awareness) เรื่องนี้จึงไม่ได้อยู่เฉพาะในหมวด 5 แต่ไปถึงบุคลากรหน้างานด้วย

ข้อ 5.1.2 การมุ่งเน้นลูกค้า

ข้อ 5.1.2 ใช้โครงเดียวกัน คือผู้บริหารระดับสูงต้องแสดงภาวะผู้นำและความมุ่งมั่นในเรื่องการมุ่งเน้นลูกค้า โดยใช้คำว่า “ทำให้มั่นใจว่า” นำรายการ จุดที่น่าสังเกตคือข้อนี้วางการมุ่งเน้นลูกค้าไว้กับผู้บริหารระดับสูง ไม่ได้วางไว้เฉพาะกับฝ่ายขายหรือฝ่ายบริการลูกค้า ภาคผนวก A.5.1 มีย่อหน้าที่อธิบายข้อ 5.1.2 ไว้ด้วย

ข้อ 5.1 กำหนดเอกสารหรือบันทึกอะไรบ้าง

คำตอบสั้น ๆ คือ ไม่มี ข้อ 5.1 ไม่ได้บังคับให้มีสารสนเทศที่เป็นเอกสาร (documented information) ใด ๆ ทั้งข้อ 5.1.1 และ 5.1.2 ไม่มีถ้อยคำ “available as documented information” หรือ “as evidence” อยู่เลย ท่านจึงไม่ต้องทำ “คู่มือภาวะผู้นำ” หรือแบบฟอร์มเฉพาะเพื่อตอบข้อนี้

สิ่งที่ต้องแยกให้ออกคือ เอกสารที่ข้ออื่นบังคับไว้อาจเป็นร่องรอยประกอบของข้อ 5.1 ได้ ตัวอย่างในฉบับ 2026 ได้แก่

  • นโยบายคุณภาพ (quality policy) ต้องมีไว้เป็นสารสนเทศที่เป็นเอกสาร (ข้อ 5.2.2)
  • วัตถุประสงค์ด้านคุณภาพ (quality objectives) ต้องมีไว้เป็นสารสนเทศที่เป็นเอกสาร (ข้อ 6.2.1)
  • ผลการทบทวนโดยฝ่ายบริหาร (management review results) ต้องเก็บสารสนเทศที่เป็นเอกสารไว้เป็นหลักฐาน (ข้อ 9.3.3)

ขอให้ท่านจำไว้ว่าเอกสารเหล่านี้ตอบข้อของตัวเอง ไม่ได้ตอบข้อ 5.1 แทน นโยบายที่ผู้บริหารลงนามแสดงว่ามีนโยบาย แต่ยังไม่แสดงว่าผู้บริหารใช้นโยบายนั้นตัดสินใจอย่างไร ช่องว่างระหว่างสองเรื่องนี้คือสิ่งที่ส่วนที่ 2 จะพาไปดู

ส่วนที่ 2 ผู้ตรวจประเมินอาจถามและขอดูอะไรในข้อ 5.1

ใครเป็นผู้ตอบข้อนี้

สุดท้ายมาดูว่าในวันตรวจจริงเกิดอะไรขึ้น ในมุมของผู้ตรวจประเมิน ข้อ 5.1 เป็นข้อที่ต้องได้ข้อมูลจากผู้บริหารระดับสูงเอง เพราะข้อกำหนดผูกการแสดงภาวะผู้นำไว้กับผู้บริหารระดับสูง เมื่อผู้ประสานงานระบบตอบแทนผู้บริหาร สิ่งที่ได้คือมุมมองของผู้ประสานงาน ไม่ใช่สิ่งที่ผู้บริหารแสดงด้วยตนเอง

คำถามในการสัมภาษณ์อาจเป็นคำถามเปิด เช่น ปัญหาคุณภาพเรื่องล่าสุดที่ผู้บริหารทราบคือเรื่องใด ทราบจากช่องทางใด หรือการตัดสินใจครั้งล่าสุดที่ใช้ข้อมูลจากระบบนี้คืออะไร หากคำตอบอยู่ในระดับหลักการโดยไม่ได้ชี้ไปยังเหตุการณ์ใด ผู้ตรวจประเมินอาจต้องหาหลักฐานจากแหล่งอื่นต่อ

ผู้ตรวจประเมินตรวจอะไร ดูจากไหน ถามใคร

เนื่องจากข้อ 5.1 ไม่มีเอกสารของตัวเอง ผู้ตรวจประเมินอาจสอบทานคำตอบของผู้บริหารกับร่องรอยในส่วนอื่นของระบบ ตัวอย่างสองแหล่งที่องค์กรมีอยู่แล้ว

ร่องรอยที่องค์กรมีอยู่แล้ว คำถามที่ตามมา
ผลการทบทวนโดยฝ่ายบริหาร (ข้อ 9.3.3) การตัดสินใจที่บันทึกไว้ในการประชุมครั้งก่อน ได้รับการติดตามจนเกิดผลหรือไม่ และผู้บริหารระดับสูงเล่าที่มาของการตัดสินใจนั้นได้หรือไม่
เหตุการณ์ที่วัฒนธรรมคุณภาพถูกทดสอบจริง เช่น งานที่เร่งส่งแต่ผลตรวจยังไม่ผ่านเกณฑ์ ใครเป็นผู้ตัดสินใจ ใช้เกณฑ์อะไร และบุคลากรที่หน้างานรู้หรือไม่ว่าผู้บริหารคาดหวังให้ทำอย่างไรในสถานการณ์นั้น

แถวที่สองแสดงว่าวัฒนธรรมคุณภาพตรวจได้ แม้ไม่มีเอกสารบังคับ ผู้ตรวจประเมินอาจถามบุคลากรระหว่างเดินตรวจหน้างานว่า ถ้าพบปัญหาคุณภาพในวันที่งานเร่ง เขาจะทำอะไรและแจ้งใคร คำตอบของบุคลากรกับคำตอบของผู้บริหารที่ตรงกันหรือต่างกัน อาจเป็นข้อมูลที่ผู้ตรวจประเมินใช้ประกอบการพิจารณาข้อ 5.1 และข้อ 7.3

แนวทางเตรียมตัวก่อนวันตรวจ

สิ่งที่ท่านทำได้ล่วงหน้าไม่ใช่การเขียนเอกสารเพิ่ม แต่เป็นการตรวจตัวเองสามเรื่อง

  • ตรวจตัวเองว่าผู้บริหารระดับสูงเล่าเหตุการณ์คุณภาพล่าสุดได้ด้วยตนเองหรือไม่ โดยไม่ต้องรอให้ผู้ประสานงานระบบช่วยตอบ
  • ตรวจตัวเองว่ามติจากการทบทวนโดยฝ่ายบริหารครั้งก่อน ตามรอยได้หรือไม่ว่าใครรับไปทำ ทำแล้วหรือยัง และผลกลับมาถึงผู้บริหารทางไหน
  • ตรวจตัวเองว่าถ้าเดินไปถามหัวหน้ากะหน้าเครื่องว่า “งานเร่งแต่ผลตรวจไม่ผ่าน ทำอย่างไร” คำตอบที่ได้จะตรงกับสิ่งที่ผู้บริหารคาดหวังหรือไม่

กรณีตัวอย่าง (กรณีสมมติ) — บริษัทผลิตชิ้นส่วนพลาสติกฉีดขึ้นรูป จังหวัดชลบุรี

บริษัทแห่งหนึ่งในจังหวัดชลบุรีผลิตชิ้นส่วนพลาสติกฉีดขึ้นรูปส่งโรงงานประกอบ กรรมการผู้จัดการลงนามนโยบายคุณภาพซึ่งติดไว้ที่ทางเข้าโรงงาน ใจความมีเรื่องความซื่อตรงต่อลูกค้า ผลการทบทวนโดยฝ่ายบริหารครั้งล่าสุดบันทึกว่าข้อร้องเรียนเรื่องขนาดชิ้นงานเพิ่มขึ้น และที่ประชุมมีมติให้ “ฝ่ายผลิตติดตาม”

วันตรวจหน้างาน หัวหน้ากะเล่าว่าเมื่อเดือนก่อนมีล็อตหนึ่งวัดขนาดได้ใกล้ขอบเกณฑ์ ช่วงนั้นลูกค้าเร่งรับของ ล็อตนั้นถูกส่งออกไปโดยไม่ได้ทวนสอบซ้ำ หัวหน้ากะตอบไม่ได้ว่าใครอนุมัติ เมื่อผู้ตรวจประเมินสัมภาษณ์กรรมการผู้จัดการ คำตอบคือเรื่องคุณภาพมอบให้ผู้จัดการฝ่ายคุณภาพดูแลทั้งหมด คำถามที่บริษัทนี้ต้องกลับไปตอบคือ

  • มติ “ฝ่ายผลิตติดตาม” มีผู้รับผิดชอบ กำหนดเวลา และการรายงานผลกลับมายังผู้บริหารหรือไม่
  • เมื่อกรรมการผู้จัดการมอบงานคุณภาพให้คนอื่นแล้ว กรรมการผู้จัดการทราบจากข้อมูลใดว่าเรื่องขนาดชิ้นงานและการปล่อยล็อตเมื่อเดือนก่อนเกิดขึ้น
  • บุคลากรหน้างานรู้หรือไม่ว่า เมื่อความเร่งของงานขัดกับเกณฑ์คุณภาพ ผู้บริหารคาดหวังให้ตัดสินใจอย่างไร และต้องแจ้งใคร

คำถามที่ควรตอบได้

ก่อนวันตรวจ ลองใช้คำถามสามข้อนี้ตรวจตัวเอง คำถามเหล่านี้ไม่ได้ครอบคลุมรายการทั้งหมดของข้อ 5.1 และไม่ได้รับประกันผลการตรวจประเมิน

  1. ผู้บริหารระดับสูงยกตัวอย่างการตัดสินใจที่ใช้ข้อมูลจากระบบการจัดการคุณภาพ และชี้ร่องรอยที่ตรวจสอบย้อนได้หรือไม่
    ที่มา: ข้อ 5.1 ภาวะผู้นำและความมุ่งมั่น
  2. ถ้าถามบุคลากรสามคนจากต่างหน่วยงานว่าองค์กรคาดหวังพฤติกรรมอะไรเมื่อพบปัญหาคุณภาพ คำตอบจะสอดคล้องกันและสอดคล้องกับคำตอบของผู้บริหารหรือไม่
    ที่มา: ข้อ 7.3 ความตระหนัก (Awareness)
  3. มติจากการทบทวนโดยฝ่ายบริหารครั้งล่าสุดที่มอบหมายให้หน่วยงานอื่นดำเนินการ มีผลกลับมาถึงผู้บริหารระดับสูงแล้วหรือยัง และผ่านช่องทางใด
    ที่มา: ข้อ 9.3 การทบทวนโดยฝ่ายบริหาร (Management review)

ข้อ 5.1 ไม่ได้บังคับเอกสารเพิ่ม หัวใจอยู่ที่เรื่องจริงที่ผู้บริหารเล่าได้ด้วยตนเอง ขอให้ท่านและผู้บริหารเตรียมข้อนี้ได้อย่างมั่นใจ

อ่านต่อในบทความที่เกี่ยวข้อง

บทความนี้เรียบเรียงขึ้นด้วยถ้อยคำของผู้เรียบเรียงเพื่ออธิบายและตีความข้อกำหนดของ ISO 9001:2026 ไม่ใช่การแปลหรือทำซ้ำเนื้อหาของมาตรฐาน ตัวอย่างทั้งหมดเป็นกรณีสมมติเพื่อประกอบคำอธิบาย การนำไปใช้จริงให้ยึดตัวมาตรฐานฉบับจริงเป็นหลัก

หลักสูตรข้อกำหนดและการตรวจติดตามภายใน ISO 9001

EQA จัดหลักสูตรอบรมข้อกำหนดและการตรวจติดตามภายใน ISO 9001 และเป็นหน่วยรับรองที่ตรวจรับรอง ISO 9001 หลักสูตรมีเนื้อหาเชิงหลักการ ไม่ใช่การให้คำปรึกษาเฉพาะราย และการเข้าอบรมกับ EQA ไม่มีผลต่อผลการตรวจประเมิน

ดูหลักสูตรอบรม ISO 9001 ขอใบเสนอราคาตรวจรับรอง ISO 9001

เกี่ยวกับผู้ตรวจทานบทความ

Sriprapai Wongsrikul

ศรีประไพ วงศ์ศรีกุล (Sriprapai Wongsrikul)

วิทยากร / ผู้ตรวจประเมิน – มาตรฐานความปลอดภัยอาหาร · วิทยากรที่ได้รับอนุมัติจาก BRCGS (Food Issue 9, Packaging Issue 7, Gluten-Free Issue 4) · FSPCA Lead Instructor (PCQI)

ตรวจสอบรายชื่อในทะเบียน BRCGS Approved Training Partner ↗

  • ปริญญาโท การจัดการอุตสาหกรรม (มหาวิทยาลัยรามคำแหง) · ปริญญาตรี วิทยาศาสตร์ จุลชีววิทยา (มจธ.)
  • ประสบการณ์ในอุตสาหกรรมผลิตพริกไทยและเครื่องเทศ 7 ปี ก่อนเริ่มงานตรวจประเมินตั้งแต่ปี 2006 กับหน่วยรับรองที่ได้รับการรับรองระบบงานจาก UKAS, ANAB หรือ JAS-ANZ
  • ตรวจประเมิน BRCGS Food Safety, FSSC 22000, ISO 22000, GMP/GHPs และ HACCP, ISO 9001 และ ISO 14001 รวมถึงการตรวจซัพพลายเออร์ตามข้อกำหนดของผู้ค้าปลีกและผู้ผลิตอาหารระดับสากล
  • ประสบการณ์ตรวจประเมินในฮ่องกง มาเก๊า มาเลเซีย สิงคโปร์ และอินเดีย · พัฒนาผู้ตรวจประเมินในบทบาท Operations Manager และการอนุมัติผู้ตรวจประเมินในประเทศจีน
  • เคยเป็นวิทยากรที่ได้รับอนุมัติสำหรับหลักสูตร ISO 22000 / FSSC 22000 Lead Auditor ที่ขึ้นทะเบียนกับ IRCA

ภาษาที่สอน: ไทยและอังกฤษ

ดูประวัติและบทความทั้งหมดที่ตรวจทาน →

หลักสูตรที่เกี่ยวข้อง

ISO 9001 ระบบบริหารคุณภาพ

EQA Thailand เปิดอบรมหลักสูตรนี้ และเป็นหน่วยตรวจรับรอง (Certification Body) ที่สามารถตรวจรับรองระบบตามมาตรฐานนี้ได้ด้วย

ดูรายละเอียดหลักสูตร

BRCGS (Food Safety / Packaging / Gluten-Free)

EQA Thailand เปิดอบรมหลักสูตรนี้

ดูรายละเอียดหลักสูตร

หลักสูตรมีเนื้อหาเป็นการทั่วไป ไม่ใช่การให้คำปรึกษาเฉพาะราย และการเข้าอบรมไม่มีผลต่อผลการตรวจประเมิน

อบรมกับ EQA Thailand

หลักสูตรที่ตรงกับบทความนี้

อบรมข้อกำหนด ISO 9001:2026 ระบบบริหารคุณภาพ (1 วัน)

รอบ Public ถัดไป 21 ธันวาคม 2026 · 1 วัน · ฿3,500 ต่อท่าน (ยังไม่รวม VAT 7%)

สมัครรอบนี้ดูรายละเอียดหลักสูตร

อบรมการตรวจติดตามภายใน ISO 9001:2026 (Internal Audit)

รอบ Public ถัดไป 28 ธันวาคม 2026 · 1 วัน · ฿3,500 ต่อท่าน (ยังไม่รวม VAT 7%)

สมัครรอบนี้ดูรายละเอียดหลักสูตร

มีคำถามก่อนสมัคร ทักทีมงานได้เลย ถามทาง LINE

ขอการรับรอง ISO 9001 กับ EQA

กรอกใบสมัครขอรับรอง ISO 9001

EQA เป็นหน่วยรับรอง (Certification Body) จึงไม่ให้คำปรึกษาในการจัดทำระบบ บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป

ติดตามบทความและตารางอบรมใหม่ ๆ ได้ที่เพจ Facebook ของ EQA Thailand

ติดตามเพจ EQA Thailand
แชตทาง LINE