ISO 9001 ข้อ 9.2 การตรวจติดตามภายใน: ตีความข้อกำหนดและตัวอย่างในบริบทไทย

18 กันยายน 2026 11 นาที

ภาพปกบทความ ISO 9001 ข้อ 9.2 การตรวจติดตามภายใน

ตรวจทานโดย อ.ศรีประไพ วงศ์ศรีกุลผู้ตรวจประเมินและวิทยากร EQA Thailand · วิทยากรที่ได้รับอนุมัติจาก BRCGS · FSPCA Lead Instructor

สรุปสั้นก่อน
ข้อ 9.2 ไม่ได้ขอแค่ให้ “มีการตรวจติดตามภายใน” แต่ขอให้มี โปรแกรมการตรวจ (audit programme) ที่อธิบายได้ว่าทำไมจึงตรวจเรื่องนี้ ที่นี่ ด้วยความถี่เท่านี้ เหตุผลนั้นต้องผูกกับความสำคัญของกระบวนการ ผลการดำเนินงานที่ผ่านมา และการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น ไม่ใช่ผูกกับปฏิทินอย่างเดียว

ข้อกำหนดนี้แยกเป็นสองชั้น

เมื่ออ่านข้อ 9.2 การตรวจติดตามภายใน (internal audit) ให้แยกในใจเป็นสองชั้นเสมอ ชั้นแรกคือ วัตถุประสงค์ ว่าองค์กรตรวจไปเพื่ออะไร ชั้นที่สองคือ กลไก ว่าองค์กรจัดการให้การตรวจนั้นเกิดขึ้นจริงและเชื่อถือได้อย่างไร

ชั้นวัตถุประสงค์ตอบคำถามสองข้อพร้อมกัน คือระบบบริหารคุณภาพเป็นไปตามสิ่งที่องค์กรกำหนดไว้เองหรือไม่ และเป็นไปตามข้อกำหนดของมาตรฐานหรือไม่ แล้วยังบวกอีกข้อว่าระบบถูก “นำไปปฏิบัติและคงไว้อย่างมีประสิทธิผล” หรือไม่ สามคำถามนี้ไม่เหมือนกัน องค์กรอาจทำตามขั้นตอนของตัวเองครบทุกช่องแต่ขั้นตอนนั้นไม่ตอบข้อกำหนด หรือทำตามครบทั้งสองอย่างแต่ผลที่ได้ไม่ได้ช่วยอะไรเลย ผู้ตรวจที่อ่านข้อนี้เป็นจะไล่ทั้งสามมุม ไม่ใช่มุมเดียว

ชั้นกลไกคือสิ่งที่องค์กรต้องวางเอง ได้แก่ การวางแผนโปรแกรม การกำหนดเกณฑ์และขอบเขตของแต่ละครั้ง การเลือกผู้ตรวจ การรายงานผลไปยังผู้ที่เกี่ยวข้อง การจัดการสิ่งที่พบ และการเก็บหลักฐานไว้

“ตามช่วงเวลาที่วางแผนไว้” ไม่ได้แปลว่าปีละครั้ง

ถ้อยคำที่ว่าการตรวจต้องเกิดขึ้นตามช่วงเวลาที่วางแผนไว้ เป็นการโยนหน้าที่ตัดสินใจกลับมาที่องค์กร มาตรฐานไม่ได้บอกความถี่ แต่บอกว่า อะไรต้องเป็นตัวกำหนดความถี่ นั่นคือความสำคัญของกระบวนการที่เกี่ยวข้อง การเปลี่ยนแปลงที่กระทบองค์กร และผลของการตรวจครั้งก่อน

ผลที่ตามมาในทางปฏิบัติคือ โปรแกรมการตรวจที่ให้ทุกกระบวนการความถี่เท่ากันหมด มักอธิบายไม่ได้ว่าใช้ปัจจัยสามข้อนั้นอย่างไร ไม่ใช่เพราะความถี่เท่ากันแล้วผิด แต่เพราะถ้าเท่ากันโดยไม่มีเหตุผลรองรับ ก็แปลว่ายังไม่ได้พิจารณาปัจจัยที่ข้อกำหนดระบุไว้

กรณีสมมติ — โรงงานชิ้นส่วนยานยนต์ที่ระยอง
โรงงานแห่งหนึ่ง (กรณีสมมติเพื่อประกอบคำอธิบาย) วางโปรแกรมให้ทุกฝ่ายถูกตรวจปีละหนึ่งครั้งเท่ากัน ระหว่างปีมีการย้ายสายการประกอบใหม่สองสาย เปลี่ยนผู้ส่งมอบวัตถุดิบหลักหนึ่งราย และมีข้อร้องเรียนจากลูกค้าเรื่องมิติชิ้นงานสามครั้ง แต่โปรแกรมการตรวจไม่ได้ขยับเลย

ประเด็นที่ผู้ตรวจจะหยิบขึ้นมาไม่ใช่ “ตรวจน้อยไป” แต่เป็น “โปรแกรมไม่ได้สะท้อนการเปลี่ยนแปลงและผลการดำเนินงาน” ซึ่งเป็นสิ่งที่ข้อกำหนดขอไว้ตรง ๆ ทางแก้ที่ตรงจุดคือทบทวนโปรแกรมระหว่างปีเมื่อมีตัวกระตุ้น ไม่ใช่เพิ่มจำนวนครั้งให้ทุกฝ่ายเท่ากันอีกรอบ

เกณฑ์การตรวจกับขอบเขตการตรวจ คนละเรื่องกัน

สองคำนี้ถูกใช้สลับกันอยู่เสมอ แต่ทำหน้าที่ต่างกันชัดเจน เกณฑ์การตรวจ (audit criteria) คือสิ่งที่ใช้เป็นไม้บรรทัด เช่น ข้อกำหนดของมาตรฐาน ขั้นตอนการทำงานขององค์กร ข้อกำหนดของลูกค้า หรือข้อกำหนดกฎหมายที่เกี่ยวข้อง ส่วน ขอบเขตการตรวจ (audit scope) คือการขีดเส้นว่าครั้งนี้ดูอะไร พื้นที่ไหน ช่วงเวลาใด กระบวนการใด

เมื่อสองอย่างนี้ถูกเขียนไว้ชัดในแผนการตรวจแต่ละครั้ง ข้อสังเกตที่ออกมาจะอ้างอิงได้ว่าเทียบกับอะไร และคนถูกตรวจจะเถียงได้ตรงประเด็นแทนที่จะเถียงว่า “ไม่รู้ว่าถูกวัดด้วยอะไร”

ความเป็นกลางของผู้ตรวจ ในองค์กรที่คนไม่พอ

ข้อกำหนดขอให้การเลือกผู้ตรวจและการดำเนินการตรวจรักษาความเที่ยงธรรมและความเป็นกลางของกระบวนการไว้ และระบุชัดว่าผู้ตรวจต้องไม่ตรวจงานของตัวเอง

คำถามที่ตามมาเสมอคือองค์กรขนาดเล็กที่ฝ่ายหนึ่งมีคนเดียวจะทำอย่างไร มาตรฐานไม่ได้ห้ามใช้บุคคลภายนอกมาช่วยตรวจ และไม่ได้บังคับว่าผู้ตรวจต้องมาจากฝ่ายอื่นในองค์กรเท่านั้น ทางเลือกที่ใช้กันคือจับคู่ไขว้ระหว่างฝ่าย หรือใช้ผู้ตรวจจากภายนอกที่ไม่ได้มีส่วนได้เสียกับงานนั้น สิ่งที่ต้องอธิบายให้ได้คือ ความสัมพันธ์ระหว่างผู้ตรวจกับงานที่ถูกตรวจ ไม่ใช่ตำแหน่งในผังองค์กร

ผลการตรวจต้องไปถึงมือใคร

ข้อกำหนดระบุว่าผลการตรวจต้องถูกรายงานไปยังผู้บริหารที่เกี่ยวข้อง คำว่า “ที่เกี่ยวข้อง” กว้างกว่าที่หลายคนตีความ ไม่ได้หมายถึงเฉพาะผู้บริหารสูงสุด แต่หมายถึงคนที่มีอำนาจตัดสินใจแก้ไขเรื่องที่พบด้วย

อีกจุดที่มักถูกลืมคือข้อกำหนดขอให้ดำเนินการแก้ไขโดยไม่ชักช้าอย่างไม่สมควร การเก็บสิ่งที่พบทั้งปีไว้รอปิดในการประชุมทบทวนฝ่ายบริหารครั้งเดียว จึงเป็นเรื่องที่ต้องมีคำอธิบายรองรับ

คำถาม	โปรแกรมที่อธิบายได้	โปรแกรมที่อธิบายไม่ได้
ทำไมความถี่เท่านี้	อ้างความสำคัญของกระบวนการและผลตรวจครั้งก่อน	“ทำแบบนี้มาทุกปี”
เกณฑ์ที่ใช้คืออะไร	ระบุข้อกำหนดและเอกสารภายในที่อ้างอิง	เขียนว่า “ตามมาตรฐาน” ลอย ๆ
ทำไมเลือกผู้ตรวจคนนี้	อธิบายความสัมพันธ์กับงานที่ถูกตรวจ	“เขาว่างช่วงนั้น”

หมายเหตุเรื่องฉบับของมาตรฐาน

ISO 9001:2026 ได้รับการประกาศใช้เมื่อ 16 กันยายน 2026 เป็นฉบับที่หกและเป็นฉบับปัจจุบัน ขณะเดียวกันองค์กรจำนวนมากยังถือใบรับรองตาม ISO 9001:2015 ระหว่างช่วงเปลี่ยนผ่าน หมายเลขข้อที่อ้างในบทความนี้อ้างตามโครงสร้างของ ISO 9001:2015 ผู้อ่านควรตรวจสอบหมายเลขข้อที่ตรงกันในฉบับที่องค์กรของตนใช้อยู่ก่อนนำไปอ้างอิงในเอกสาร

คำถามที่ควรตอบได้

โปรแกรมการตรวจของเราใช้อะไรเป็นตัวกำหนดความถี่ และบันทึกเหตุผลนั้นไว้ที่ไหน (ที่มา: ข้อ 9.2)
ถ้ามีการเปลี่ยนแปลงสำคัญกลางปี โปรแกรมของเรามีกลไกให้ปรับหรือไม่ (ที่มา: ข้อ 9.2 และเชื่อมกับข้อ 6.3 การวางแผนการเปลี่ยนแปลง)
แผนการตรวจแต่ละครั้งเขียนเกณฑ์และขอบเขตแยกกันชัดเจนหรือไม่ (ที่มา: ข้อ 9.2)
เราอธิบายความเป็นกลางของผู้ตรวจแต่ละคนได้อย่างไร (ที่มา: ข้อ 9.2)
สิ่งที่พบถูกส่งถึงผู้ที่มีอำนาจแก้ไขภายในเวลาเท่าใด และเรานิยาม “ไม่ชักช้า” ไว้ว่าอย่างไร (ที่มา: ข้อ 9.2 เชื่อมกับข้อ 10.2)

อ่านต่อในบทความที่เกี่ยวข้อง

บทความนี้เรียบเรียงขึ้นด้วยถ้อยคำของผู้เรียบเรียงเพื่ออธิบายและตีความข้อกำหนด ไม่ใช่การแปลหรือทำซ้ำเนื้อหาของมาตรฐาน ตัวอย่างทั้งหมดเป็นกรณีสมมติเพื่อประกอบคำอธิบาย การนำไปใช้จริงให้ยึดตัวมาตรฐานฉบับจริงเป็นหลัก

หลักสูตรที่เกี่ยวข้องกับ ISO 9001

Equal Assurance (Thailand) Ltd. เป็นหน่วยรับรองระบบและผู้ให้บริการฝึกอบรม เปิดหลักสูตรทั้งแบบ Public และ In-house สอนเป็นภาษาไทยและอังกฤษ

ดูตารางอบรม สอบถามรายละเอียด

เกี่ยวกับผู้ตรวจทานบทความ

ศรีประไพ วงศ์ศรีกุล (Sriprapai Wongsrikul)

วิทยากร / ผู้ตรวจประเมิน – มาตรฐานความปลอดภัยอาหาร · วิทยากรที่ได้รับอนุมัติจาก BRCGS (Food Issue 9, Packaging Issue 7, Gluten-Free Issue 4) · FSPCA Lead Instructor (PCQI)

ปริญญาโท การจัดการอุตสาหกรรม (มหาวิทยาลัยรามคำแหง) · ปริญญาตรี วิทยาศาสตร์ จุลชีววิทยา (มจธ.)
ประสบการณ์ในอุตสาหกรรมผลิตพริกไทยและเครื่องเทศ 7 ปี ก่อนเริ่มงานตรวจประเมินตั้งแต่ปี 2006 กับหน่วยรับรองที่ได้รับการรับรองระบบงานจาก UKAS, ANAB หรือ JAS-ANZ
ตรวจประเมิน BRCGS Food Safety, FSSC 22000, ISO 22000, GMP/GHPs และ HACCP, ISO 9001 และ ISO 14001 รวมถึงการตรวจซัพพลายเออร์ตามข้อกำหนดของผู้ค้าปลีกและผู้ผลิตอาหารระดับสากล
ประสบการณ์ตรวจประเมินในฮ่องกง มาเก๊า มาเลเซีย สิงคโปร์ และอินเดีย · พัฒนาผู้ตรวจประเมินในบทบาท Operations Manager และการอนุมัติผู้ตรวจประเมินในประเทศจีน
เคยเป็นวิทยากรที่ได้รับอนุมัติสำหรับหลักสูตร ISO 22000 / FSSC 22000 Lead Auditor ที่ขึ้นทะเบียนกับ IRCA

ภาษาที่สอน: ไทยและอังกฤษ

ดูประวัติและบทความทั้งหมดที่ตรวจทาน →

EQA ตรวจรับรองมาตรฐานนี้ได้ด้วยบริการตรวจรับรอง: ISO 9001
ขอใบเสนอราคาตรวจรับรอง

การเข้าอบรมหลักสูตรนี้ไม่มีผลต่อผลการตรวจประเมิน หลักสูตรมีเนื้อหาเป็นการทั่วไป ไม่ใช่การให้คำปรึกษาเฉพาะราย

อ่านต่อเกี่ยวกับมาตรฐานนี้: ISO 9001 ระบบบริหารคุณภาพ

ขอการรับรอง ISO 9001 กับ EQA

กรอกใบสมัครขอรับรอง ISO 9001

EQA เป็นหน่วยรับรอง (Certification Body) จึงไม่ให้คำปรึกษาในการจัดทำระบบ บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป

ติดตามบทความและตารางอบรมใหม่ ๆ ได้ที่เพจ Facebook ของ EQA Thailand

ติดตามเพจ EQA Thailand

บทความที่ได้รับความนิยม

ดูบทความทั้งหมด บทความ ISO 9001 ระบบบริหารคุณภาพ