ISO 22000 กับ FSSC 22000 ต่างกันอย่างไร: เกณฑ์ตัดสินใจก่อนยื่นขอการรับรอง

ก่อนโรงงานอาหารยื่นขอการรับรอง คำถามหนึ่งที่เกิดขึ้นคือ จะขอ ISO 22000 หรือ FSSC 22000 สองชื่อนี้ใช้มาตรฐานฐานเดียวกัน แต่เป็นคนละสิ่ง เป็นคนละระบบการรับรอง และได้รับการยอมรับในคนละบริบท บทความนี้พาท่านดูความต่างทีละเรื่อง ตั้งแต่โครงสร้าง ระบบการรับรอง ไปจนถึงการยอมรับ แล้วปิดท้ายด้วยเกณฑ์ที่ใช้ตัดสินใจจากข้อเท็จจริงขององค์กรเอง ไม่ใช่จากชื่อเสียงของใบรับรอง ขอบอกไว้ก่อนว่า Equal Assurance (Thailand) เป็นหน่วยรับรอง ISO 22000 และ GHPs/HACCP แต่ไม่ได้เป็นหน่วยรับรองในโครงการ FSSC 22000 สำหรับ FSSC 22000 EQA ให้บริการเฉพาะการฝึกอบรมข้อกำหนดเท่านั้น

ISO 22000 คือมาตรฐาน FSSC 22000 คือโครงการรับรอง

ก่อนอื่นมาทำความเข้าใจคำสองคำนี้ให้ชัด ISO 22000:2018 เป็นมาตรฐานสากลว่าด้วยข้อกำหนดของระบบการจัดการความปลอดภัยของอาหาร (Food safety management system, FSMS) ออกโดย ISO ใช้ได้กับองค์กรในห่วงโซ่อาหารไม่ว่าจะเป็นประเภทใด มาตรฐานนี้ให้องค์กรเลือกและจัดทำโปรแกรมพื้นฐาน (Prerequisite programme, PRP) เอง โดยพิจารณาจากแนวทางที่เหมาะกับภาคส่วนของตน ไม่ได้บังคับว่าต้องใช้เอกสาร PRP ฉบับใด

FSSC 22000 ไม่ใช่มาตรฐาน แต่เป็นโครงการรับรอง (certification scheme) ที่มีเจ้าของคือ Foundation FSSC ประเทศเนเธอร์แลนด์ โครงการนี้นำ ISO 22000 มาเป็นฐาน แล้วเพิ่มอีกสองส่วน ส่วนแรกคือมาตรฐานโปรแกรมพื้นฐานชุด ISO 22002-x:2025 ซึ่งตั้งแต่ Version 7 ประกอบด้วย ISO 22002-100:2025 และส่วนรายภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง ส่วนที่สองคือข้อกำหนดเพิ่มเติมของโครงการเอง (FSSC additional requirements) ตามข้อมูลที่ Foundation FSSC เผยแพร่ Version 7 ประกาศใช้เมื่อ 7 พฤษภาคม 2026 การตรวจตาม Version 6 ทำได้ถึง 30 เมษายน 2027 และการตรวจยกระดับสู่ Version 7 ดำเนินการระหว่าง 1 พฤษภาคม 2027 ถึง 30 เมษายน 2028 ถ้าท่านตัดสินใจในช่วงนี้ จึงต้องดูทั้งข้อกำหนดของ Version 6 และ Version 7 ตามช่วงเวลาที่ Foundation FSSC ประกาศ วันตรวจที่คาดไว้ตกอยู่ในช่วงใดของกำหนดการดังกล่าว เปิดดูได้จากเอกสารโครงการ

อันดับถัดมาคือเรื่องที่ตามมาจากความต่างข้างต้น นั่นคือใครออกใบรับรองได้ ใบรับรอง ISO 22000 ที่อยู่ภายใต้การรับรองระบบงาน ออกโดยหน่วยรับรองที่ได้รับการรับรองระบบงานตาม ISO/IEC 17021-1 และ ISO/TS 22003-1:2022 จากหน่วยรับรองระบบงานที่เป็นภาคี IAF MLA ส่วนใบรับรอง FSSC 22000 ออกได้เฉพาะโดยหน่วยรับรองที่ได้รับอนุญาต (licensed) จาก Foundation FSSC และได้รับการรับรองระบบงานสำหรับโครงการนี้โดยเฉพาะ หน่วยรับรองที่ได้รับการรับรองระบบงานสำหรับ ISO 22000 จึงออกใบรับรอง FSSC 22000 ไม่ได้ เว้นแต่ได้รับอนุญาตและได้รับการรับรองระบบงานสำหรับโครงการนั้นต่างหาก

การยอมรับ: IAF MLA กับ GFSI

เรื่องการยอมรับมีสองระบบที่มีผลต่อการตัดสินใจ ระบบแรกคือข้อตกลงการยอมรับร่วมของ IAF (IAF MLA) ซึ่งทำให้ใบรับรอง ISO 22000 ที่ออกภายใต้การรับรองระบบงานได้รับการยอมรับว่าเทียบเท่ากันระหว่างหน่วยรับรองระบบงานที่เป็นภาคี IAF MLA วิธีตรวจสอบว่าใบรับรองอยู่ภายใต้ระบบนี้ อ่านได้ที่ วิธีเลือกหน่วยรับรอง ISO: 7 ข้อที่ตรวจสอบได้ก่อนเซ็นสัญญา

ระบบที่สองคือการยอมรับโดยความริเริ่มด้านความปลอดภัยของอาหารระดับโลก (Global Food Safety Initiative, GFSI) ซึ่งเป็นความริเริ่มของภาคธุรกิจค้าปลีกและผู้ผลิตอาหารรายใหญ่ GFSI เทียบเคียง (benchmark) โครงการรับรองต่าง ๆ กับข้อกำหนดของตน FSSC 22000 เป็นโครงการที่ GFSI ให้การยอมรับ ส่วน ISO 22000 เป็นมาตรฐาน ไม่ใช่โครงการรับรอง จึงไม่ได้อยู่ในรายการเทียบเคียงของ GFSI ประเด็นนี้ไม่ได้หมายความว่า ISO 22000 มีคุณค่าน้อยกว่า แต่หมายความว่า ถ้าลูกค้าของท่านเขียนไว้ในเงื่อนไขการค้าว่าต้องการใบรับรองที่ GFSI ยอมรับ ใบรับรอง ISO 22000 ซึ่งไม่อยู่ในรายการที่ GFSI เทียบเคียง จะไม่ตรงกับถ้อยคำของเงื่อนไขนั้น

ทางเลือกที่สามในบริบทไทย: GHPs/HACCP

โรงงานอาหารในประเทศไทยยังมีทางเลือกที่สาม คือการรับรองตามหลักเกณฑ์ของ Codex ได้แก่ GHPs และ HACCP ตาม Codex CXC 1-1969 Rev. 2022 การรับรองนี้ครอบคลุมสุขลักษณะและการควบคุมอันตราย โดยไม่มีชั้นของระบบการจัดการแบบ ISO 22000 ทางเลือกนี้ตอบคำถามที่ต่างออกไป คือกรณีที่ผู้ซื้อระบุหลักฐานการควบคุมสุขลักษณะและอันตรายตามหลัก Codex รายละเอียดอ่านได้ที่ การตรวจรับรอง GHPs/HACCP มีข้อสังเกตหนึ่งที่น่ารู้ หลักการ HACCP ตาม Codex ปรากฏอยู่ในข้อ 8.5 การควบคุมอันตราย (Hazard control) ของ ISO 22000 ด้วย องค์กรที่ถือใบรับรอง GHPs/HACCP อยู่แล้ว จึงมีส่วนของการควบคุมอันตรายที่ ISO 22000 อ้างถึงอยู่แล้วเช่นกัน

เกณฑ์ตัดสินใจจากข้อเท็จจริงขององค์กร

เมื่อเข้าใจความต่างแล้ว ลองตอบคำถามสี่ข้อนี้จากข้อเท็จจริงขององค์กรท่านเอง

ข้อแรก ใครเป็นผู้ต้องการใบรับรอง และเขาระบุอะไร ถ้าคำตอบมาจากลูกค้าหรือผู้ซื้อ ถ้อยคำในเงื่อนไขของผู้ซื้อคือสิ่งที่ต้องนำมาเทียบ คำว่า “GFSI-recognised” หมายถึงโครงการใดก็ได้ในรายการที่ GFSI เทียบเคียง ซึ่ง FSSC 22000 เป็นหนึ่งในนั้น ส่วนการระบุชื่อโครงการโดยตรงหมายถึงโครงการนั้นเท่านั้น คำว่า “ISO 22000” หรือ “ระบบการจัดการความปลอดภัยของอาหารที่ได้รับการรับรอง” ตอบได้ด้วย ISO 22000 และถ้าไม่มีลูกค้ารายใดระบุ คำถามจะกลับมาที่วัตถุประสงค์ขององค์กรเอง

ข้อสอง องค์กรอยู่ในหมวดหมู่ที่ FSSC 22000 ครอบคลุมหรือไม่ โครงการ FSSC 22000 กำหนดหมวดหมู่ห่วงโซ่อาหารที่รับรองได้ไว้ในเอกสารโครงการ ส่วน ISO 22000 ใช้ได้กับห่วงโซ่อาหารทั้งสาย องค์กรที่กิจกรรมอยู่นอกหมวดหมู่ที่โครงการกำหนด ไม่อยู่ในขอบข่ายที่ FSSC 22000 รับรองได้ ซึ่งตรวจสอบได้จากเอกสารหมวดหมู่ของโครงการฉบับปัจจุบัน

ข้อสาม ระยะห่างระหว่างสิ่งที่มีอยู่กับข้อกำหนดของแต่ละทาง ส่วนที่โครงการ FSSC 22000 กำหนดเพิ่มจาก ISO 22000 คือโปรแกรมพื้นฐานตามชุด ISO 22002-x:2025 และข้อกำหนดเพิ่มเติมของโครงการ ส่วนข้อกำหนดของ ISO 22000 เป็นชุดเดียวกันทั้งสองทาง สำหรับองค์กรที่ยังไม่มีระบบ การเริ่มที่ ISO 22000 หรือไปที่ FSSC 22000 ทันที จึงเป็นการตัดสินใจเรื่องลำดับและเวลา ไม่ใช่เรื่องว่าทางใดถูกต้องกว่า

ข้อสี่ รูปแบบการตรวจที่องค์กรรับได้ โครงการ FSSC 22000 มีกติกาของโครงการเองเรื่องรูปแบบและระยะเวลาการตรวจ ซึ่งรวมถึงการตรวจแบบไม่แจ้งล่วงหน้าตามเงื่อนไขที่โครงการกำหนด ส่วนการรับรอง ISO 22000 ดำเนินการตาม ISO/IEC 17021-1 และ ISO/TS 22003-1 ในรอบสามปีที่มีการตรวจติดตามและการตรวจต่ออายุ เงื่อนไขปัจจุบันของแต่ละทางอ่านได้จากเอกสารต้นทาง ส่วนขั้นตอนทั่วไปของการรับรองระบบการจัดการ อ่านได้ที่ ขั้นตอนและระยะเวลาการขอรับรอง ISO

สามประเด็นที่ต่างกัน

สุดท้ายมาดูสามประเด็นที่ควรแยกให้ชัดก่อนตัดสินใจ

FSSC 22000 ไม่ใช่ ISO 22000 ที่มีเอกสารมากขึ้น ส่วนที่เพิ่มเข้ามาเป็นข้อกำหนดที่มีเนื้อหาต่างจาก ISO 22000 เช่น PRP เฉพาะภาคส่วนที่ระบุรายละเอียดมากกว่าที่ ISO 22000 กำหนด และข้อกำหนดเพิ่มเติมของโครงการซึ่งครอบคลุมประเด็นที่ ISO 22000 ไม่ได้บังคับโดยตรง รายการประเด็นเหล่านั้นเปิดดูได้จากเอกสารโครงการฉบับปัจจุบัน

การยอมรับใบรับรอง ISO 22000 ใบรับรอง ISO 22000 ที่ออกภายใต้การรับรองระบบงานได้รับการยอมรับผ่าน IAF MLA เช่นเดียวกับ ISO 9001 สิ่งที่ไม่มีคือการเทียบเคียงโดย GFSI ประเด็นนี้จะมีผลหรือไม่ ขึ้นกับว่าคู่ค้าของท่านใช้ GFSI เป็นเกณฑ์หรือไม่ ซึ่งดูได้จากเงื่อนไขการค้าที่องค์กรถืออยู่

ใบรับรอง ISO 22000 ไม่ได้โอนไปเป็น FSSC 22000 การขอ FSSC 22000 หลังมี ISO 22000 แล้ว เป็นการขอการรับรองใหม่ภายใต้โครงการ ไม่ใช่การโอนย้ายใบรับรองตาม IAF MD 2

ทางเลือกที่ EQA ให้บริการ

EQA ตรวจรับรอง ISO 22000 และ GHPs/HACCP ถ้าท่านต้องการทราบว่าขอบข่ายและหมวดหมู่กิจกรรมขององค์กรจัดอยู่ที่ใด และปัจจัยใดกำหนดวันตรวจ อ่านได้ที่ ค่าใช้จ่ายในการขอรับรอง ISO คิดจากอะไร แล้วขอใบเสนอราคาตรวจรับรองได้โดยตรง ตัวอย่างองค์กรที่ผ่านการตรวจรับรองกับ EQA ดูได้ที่ ลูกค้าที่ได้รับการรับรองกับ EQA

สำหรับ FSSC 22000 EQA ไม่ได้เป็นหน่วยรับรองในโครงการ แต่เปิดหลักสูตรข้อกำหนด FSSC 22000 สำหรับองค์กรที่ต้องการทำความเข้าใจข้อกำหนดของโครงการก่อนตัดสินใจ หลักสูตรมีเนื้อหาเป็นการทั่วไป ไม่ใช่การให้คำปรึกษาเฉพาะราย และการเข้าอบรมกับ EQA ไม่มีผลต่อผลการตรวจประเมินไม่ว่ากับหน่วยรับรองใด ไม่ว่าท่านจะเลือกทางใด ขอให้เป็นการเลือกที่ตอบคำถามของลูกค้าและขององค์กรเองได้อย่างชัดเจน

บทความนี้เรียบเรียงจากหลักการใน ISO 22000:2018, ISO/IEC 17021-1:2015, ISO/TS 22003-1:2022 และข้อมูลสาธารณะที่ Foundation FSSC เผยแพร่เกี่ยวกับ FSSC 22000 Version 7 ด้วยถ้อยคำของผู้เรียบเรียงเอง ไม่ใช่การแปลหรือทำซ้ำเอกสารดังกล่าว ข้อมูลของโครงการ FSSC 22000 อ้างอิงเอกสารโครงการฉบับปัจจุบัน EQA ให้บริการตรวจรับรองและฝึกอบรมเท่านั้น ไม่ให้คำปรึกษาในการจัดทำหรือแก้ไขระบบ