การสร้างวัฒนธรรมองค์กรด้านความปลอดภัยอาหารตามแนวทางของมาตรฐาน PAS 320:2023

มาตรฐาน PAS 320:2023 – การพัฒนาและรักษาวัฒนธรรมความปลอดภัยอาหารให้มีความเข้มแข็งและยั่งยืน (Developing and sustaining a mature food safety culture)

ได้พัฒนาแนวทางที่ช่วยให้องค์กรสามารถสร้าง ยกระดับ และรักษาวัฒนธรรมด้านความปลอดภัยอาหารอย่างเป็นระบบ โดยเน้นการเปลี่ยน “พฤติกรรมของคน” ควบคู่กับ “ระบบงาน”

องค์การอนามัยโลก (WHO) ยังระบุว่า ความปลอดภัยอาหารเป็น “ความรับผิดชอบร่วม” ของทุกภาคส่วน ซึ่งสะท้อนว่าความสำเร็จไม่ได้อยู่ที่ฝ่ายคุณภาพเพียงอย่างเดียว แต่ต้องเกิดจากทั้งองค์กร

แนวคิดของ วัฒนธรรมองค์กรด้านความปลอดภัยอาหาร ตาม PAS 320

PAS 320 ให้นิยามว่า วัฒนธรรมความปลอดภัยอาหาร คือ ค่านิยม ความเชื่อ และพฤติกรรมร่วมที่มีผลต่อการปฏิบัติงานด้านความปลอดภัยอาหารในองค์กร

มาตรฐานกำหนดให้องค์กรต้อง

• กำหนดนิยามและความเข้าใจร่วมของ วัฒนธรรมความปลอดภัยอาหาร (Food Safety Culture) (ข้อกำหนดที่ 4.1)
• เชื่อมโยงกับวัฒนธรรมองค์กรโดยรวม (ข้อกำหนดที่  4.2)
• วิเคราะห์บริบทองค์กรทั้งภายในและภายนอก (ข้อกำหนดที่   4.3)

5 มิติสำคัญของวัฒนธรรมองค์กร (ข้อกำหนดที่ 4.2)

องค์กรต้องพัฒนาและบูรณาการ 5 มิติ ได้แก่

• วิสัยทัศน์และพันธกิจ
• บุคลากร
• ความสม่ำเสมอ
• ความสามารถในการปรับตัว
• การตระหนักรู้ด้านอันตรายและความเสี่ยง

โดยต้องเชื่อมโยงกับ
• ระบบความปลอดภัยอาหาร เช่น BRCGS , FSSC22000 GHPs )
• หลักการบริหาร เช่น ภาวะผู้นำ , การมีส่วนร่วม  การปรับปรุงอย่างต่อเนื่อง

โครงสร้างการบริหาร ( ข้อกำหนดที่  5: การจัดตั้งธรรมาภิบาล)

ความสำเร็จของวัฒนธรรมด้านความปลอดภัยอาหาร เริ่มต้นจาก ความมุ่งมั่นของผู้บริหารระดับสูง (ข้อกำหนดที่ 5.1) โดยผู้บริหารต้อง
• กำหนด วิสัยทัศน์ / พันธกิจ / ค่านิยม (ข้อกำหนดที่ 5.2)
• จัดทำ นโยบาย วัฒนธรรมด้านความปลอดภัยอาหาร  (ข้อกำหนดที่ 5.3)
• สนับสนุนทรัพยากร
• สื่อสารอย่างต่อเนื่อง
• แสดงพฤติกรรมเป็นตัวอย่าง

การจัดตั้งทีมขับเคลื่อน (ข้อกำหนดที่ 5.4.2)

องค์กรควรมี ทีมขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลง (Guiding Coalition Team) ซึ่งเป็นทีมข้ามสายงาน เช่น QA, ฝ่ายผลิต, ฝ่ายบุคคล, R&D

หน้าที่หลัก ได้แก่
• ประเมินระดับวัฒนธรรม (ข้อกำหนดที่ 6)
• วางแผนการเปลี่ยนแปลง (ข้อกำหนดที่ 7)
• ติดตามและรายงานผล (ข้อกำหนดที่  10)

รวมถึงต้อง

• ระบุผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย (ข้อกำหนดที่ 5.4.3)
• สร้าง ผู้ขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลง (ข้อกำหนดที่ 5.4.4)
• ใช้ ผู้มีอิทธิพลทางสังคมในองค์กร (ข้อกำหนดที่ 5.4.5)

การประเมินวัฒนธรรมองค์กร (Maturity Assessment)

(อ้างอิง ข้อกำหนดที่ 6: การทำความเข้าใจวัฒนธรรมความปลอดภัยอาหาร)

PAS 320 กำหนดให้องค์กรต้อง

• ประเมินระดับวัฒนธรรม (ข้อกำหนดที่ 6.1)
• ใช้เครื่องมือเก็บข้อมูล เช่น แบบสำรวจ การตรวจประเมิน การสัมภาษณ์  (ข้อกำหนดที่ 6.1.2)
• วิเคราะห์ข้อมูลเชิงสถิติ (ข้อกำหนดที่ 6.1.3)

ระดับวัฒนธรรม 5 ระดับ

ระดับที่ 1 การตอบสนองเชิงรับ (Reactive)

อิงตามข้อกำหนดกฎหมาย

องค์กรดำเนินการตามกฎหมายหรือข้อบังคับเป็นหลัก

ลักษณะ: ทำเพราะ “ต้องทำ”

ระดับที่ 2 การปฏิบัติตามข้อกำหนด (Compliance)

อิงตามมาตรฐาน (Standard based)

องค์กรปฏิบัติตามมาตรฐาน เช่น GHPs, FSSC 22000, BRCGS

ลักษณะ: ทำตาม “ข้อกำหนดระบบ”

ระดับที่ 3 การดำเนินงานอย่างเป็นระบบ (Systematic)

อิงตามความเสี่ยงและความรู้

องค์กรเริ่มใช้ข้อมูลและความเข้าใจในการบริหารความเสี่ยง

ลักษณะ: “คิด วิเคราะห์ และเข้าใจ”

ระดับที่ 4 การป้องกันเชิงรุก (Proactive)

อิงตามการป้องกัน

องค์กรเน้นการป้องกันก่อนเกิดปัญหา

ลักษณะ: “ป้องกันก่อนเกิดเหตุ”

ระดับที่ 5 การปรับปรุงอย่างต่อเนื่อง (Continuous Improvement)

การพัฒนาอย่างต่อเนื่อง

องค์กรมีการปรับปรุงอย่างต่อเนื่องและฝังเป็นวัฒนธรรมองค์กร

ลักษณะ: “ยั่งยืนและพัฒนาไม่หยุด”

เครื่องมือที่ใช้ในองค์กร

จากแบบสอบถามที่ใช้จริง พบว่าองค์กรสามารถวัดได้ผ่าน
• ความมุ่งมั่นของผู้บริหาร
• การสื่อสาร
• การมีส่วนร่วมของพนักงาน
• การจัดการปัญหา

ซึ่งสอดคล้องกับข้อกำหนดการเก็บข้อมูลใน ข้อกำหนดที่  6.1.2

การออกแบบแผนเปลี่ยนแปลง (อ้างอิง ข้อกำหนดที่ 7)

PAS 320 กำหนดให้ต้อง

• ออกแบบแผนโดยใช้ PDCA (ข้อกำหนดที่  7.1)
• วิเคราะห์ปัจจัยขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลง (ข้อกำหนดที่  7.2)
• ประเมินความพร้อมองค์กร (ข้อกำหนดที่   7.3)
• วิเคราะห์พฤติกรรม (ข้อกำหนดที่   7.4)
• ประเมินความเสี่ยง (ข้อกำหนดที่   7.5)
• จัดลำดับความสำคัญ (ข้อกำหนดที่  7.6)
• จัดทำ แผนการเปลี่ยนแปลง (ข้อกำหนดที่  7.7)

ตัวอย่างการนำไปใช้จริงในองค์กร
• การจัดทำคู่มือแบบภาพ หมายถึง การพัฒนาคู่มือการปฏิบัติงานในรูปแบบที่เน้นภาพ แผนภาพ หรือสื่อกราฟิก เพื่อช่วยให้ผู้ปฏิบัติงานเข้าใจได้ง่าย รวดเร็ว และลดความผิดพลาดในการทำงาน

• การฝึกอบรมพนักงาน หมายถึง กระบวนการพัฒนาความรู้ ทักษะ และความตระหนักรู้ของบุคลากร เพื่อให้สามารถปฏิบัติงานได้อย่างถูกต้องและสอดคล้องกับข้อกำหนดด้านความปลอดภัยอาหาร
• การจัดกิจกรรมวันความปลอดภัยอาหาร หมายถึง การวางแผนและดำเนินกิจกรรมภายในองค์กร เพื่อส่งเสริมความตระหนักรู้ การมีส่วนร่วม และพฤติกรรมที่ถูกต้องด้านความปลอดภัยอาหาร ของบุคลากรทุกระดับ
• การให้รางวัล หมายถึง กลไกหรือมาตรการที่องค์กรใช้ในการจูงใจและส่งเสริมพฤติกรรมที่พึงประสงค์ของพนักงาน เช่น การปฏิบัติตามหลักความปลอดภัยอาหาร อย่างสม่ำเสมอ เพื่อสร้างแรงจูงใจ และเสริมสร้างวัฒนธรรมองค์กรที่ดี
• การใช้เทคโนโลยี เช่น ระบบตรวจสอบน้ำหนักอัตโนมัติ หมายถึง การนำเทคโนโลยีมาใช้ในการควบคุมและตรวจสอบกระบวนการผลิต เช่น การตรวจสอบน้ำหนักสินค้าอัตโนมัติ เพื่อลดความผิดพลาด เพิ่มความแม่นยำ และสนับสนุนการปฏิบัติตามข้อกำหนดด้านความปลอดภัยอาหาร

ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิด การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม ระบบการสื่อสารใน ข้อกำหนดที่  8

ตัวอย่างแผน 5 ปี การพัฒนาวัฒนธรรมองค์กร (Roadmap)

เป้าหมาย

• ยกระดับองค์กรสู่ ระดับ 4–5
  • ลดข้อร้องเรียน ≥ 80%
  • พนักงานมี ตระหนัก ≥ 95%

ปีที่ 1: การวางรากฐาน  (ข้อกำหนดที่  4–6)
• กำหนด นโยบาย / วิสัยทัศน์
• จัดตั้งทีม วัฒนธรรมความปลอดภัยอาหาร
• ทำ การสำรวจสถานะเริ่มต้น
• ฝึกอบรมพนักงาน

ตัวชี้วัดผลการดำเนินงาน (KPI): การฝึกอบรมไม่น้อยกว่า 80%

 ปีที่ 2: การพัฒนาระบบ หมายถึง ระยะของการต่อยอดจากพื้นฐาน โดยมุ่งเน้นการปรับปรุงและพัฒนาระบบให้มีความเป็นรูปธรรม มีประสิทธิภาพ และสามารถนำไปปฏิบัติได้จริงในองค์กร (ข้อกำหนดที่  7–8)
 การวิเคราะห์ช่องว่าง

 การจัดทำแผนการเปลี่ยนแปลง

 การปรับปรุงระเบียบปฏิบัติงานมาตรฐาน / วิธีปฏิบัติงาน

 การเริ่มใช้ระบบการให้รางวัล

ตัวชี้วัดผลการดำเนินงาน (: KPI): จำนวนข้อร้องเรียนของลูกค้าต้องลดลงไม่น้อยกว่า 20% เมื่อเทียบกับช่วงฐานข้อมูล

ปีที่ 3: การบูรณาการ  (ข้อกำหนดข้อ 9: การฝังระบบเข้าสู่ระบบการจัดการความปลอดภัยอาหาร )

• เชื่อมโยงเข้ากับระบบ GHPs /FSSC22000 /BRCGS และการตรวจประเมินภายใน
• นำเทคโนโลยีมาใช้
• สร้างผู้ขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลง

ตัวชี้วัดผลการดำเนินงาน KPI: : ข้อร้องเรียนลดลงไม่น้อยกว่า 40%

ปีที่ 4: การเพิ่มประสิทธิภาพ  (ข้อกำหนดข้อ 10: การประเมินผลการดำเนินงาน)

• การวิเคราะห์แนวโน้ม
• การใช้แนวทางตามความเสี่ยง
• การใช้แดชบอร์ดตัวชี้วัด

KPI: ตัวชี้วัดผลการดำเนินงาน: ข้อร้องเรียนลดลงไม่น้อยกว่า 60%

ปีที่ 5: ความยั่งยืน  (ข้อกำหนดข้อ 11: การปรับปรุงอย่างต่อเนื่อง)

• การเปรียบเทียบกับองค์กรชั้นนำ
• การพัฒนาภาวะผู้นำ
• การเชื่อมโยงกับระบบทรัพยากรบุคคล

KPI: ตัวชี้วัดผลการดำเนินงาน: ข้อร้องเรียนลดลงไม่น้อยกว่า 80%

การฝังวัฒนธรรมในระบบ (Embedding) (อ้างอิง ข้อกำหนดที่ 9)

PAS 320 กำหนดให้ต้อง

• การผสานวัฒนธรรมความปลอดภัยอาหาร (Food Safety Culture) เข้าสู่ระบบการจัดการความปลอดภัยอาหาร (FSMS)
• การเชื่อมโยงกับกระบวนการ และเอกสาร
• การทำให้เป็นส่วนหนึ่งของงานประจำ

ดังนั้น วัฒนธรรมต้องอยู่ใน:

• ระเบียบปฏิบัติงานมาตรฐาน / วิธีปฏิบัติงาน
• ระบบการฝึกอบรม
• ตัวชี้วัดผลการดำเนินงานและการประเมินผลการปฏิบัติงาน

การติดตามและปรับปรุงอย่างต่อเนื่อง (อ้างอิง ข้อกำหนดที่  10–11)

องค์กรต้องมี

 การติดตาม (การตรวจประเมิน / ตัวชี้วัดผลการดำเนินงาน / แบบสำรวจ)

 การประเมินผล (การวิเคราะห์ข้อมูล)

 การปรับปรุง (แผนปฏิบัติการ)

โดยต้องมี

• ระบบติดตามผลการดำเนินงาน (ข้อกำหนดที่ 10)
• วงจรการปรับปรุงอย่างต่อเนื่อง (ข้อกำหนดที่ 11)