วัฒนธรรมความปลอดภัยอาหารคืออะไร: เทียบนิยามของ GFSI 2026, BRCGS Food 9 / Packaging 7, PAS 320 และ ISO 9001:2026

คำว่า วัฒนธรรมความปลอดภัยอาหาร ปรากฏในเอกสารทั้งสี่ฉบับที่บทความนี้เทียบ ตั้งแต่เอกสารจุดยืนของ GFSI มาตรฐาน BRCGS ข้อกำหนดส่วนเพิ่มของ FSSC 22000 ไปจนถึง ISO 9001 ฉบับ ค.ศ. 2026 ที่ใช้คำว่า วัฒนธรรมคุณภาพ แต่ละฉบับใช้ถ้อยคำไม่เหมือนกัน บทความนี้เขียนในมุมผู้เขียน ตอบคำถามเดียวคือ แต่ละเอกสารหมายถึงอะไรเมื่อพูดคำว่า วัฒนธรรม แล้วเทียบว่าเหมือนและต่างกันตรงไหน ไม่ลงรายละเอียดวิธีจัดทำแผน ทุกฉบับผู้เขียนอ่านจากตัวเอกสารฉบับจริง

GFSI: นิยามที่เปลี่ยนไประหว่าง ค.ศ. 2018 กับ ค.ศ. 2026

GFSI (Global Food Safety Initiative) เผยแพร่เอกสารจุดยืน A Culture of Food Safety ฉบับแรกเมื่อ ค.ศ. 2018 นิยามในฉบับนั้นกล่าวถึงค่านิยม ความเชื่อ และบรรทัดฐานที่ใช้ร่วมกัน ซึ่งมีผลต่อความคิดและพฤติกรรมเกี่ยวกับความปลอดภัยอาหารทั่วทั้งองค์กร

ใน Version 2.0 ซึ่งเผยแพร่เมื่อเดือนมีนาคม ค.ศ. 2026 GFSI เขียนนิยามใหม่ สาระที่เปลี่ยนคือ วัฒนธรรมถูกอธิบายว่าเป็นสิ่งที่มีอยู่ในทุกธุรกิจอาหารอยู่แล้ว เป็นความเชื่อ พฤติกรรม ค่านิยม และสมมติฐานที่หยั่งรากลึก ซึ่งพนักงานเรียนรู้และแบ่งปันร่วมกัน และรวมกันส่งผลต่อผลการดำเนินงานด้านความปลอดภัยอาหาร เอกสารอธิบายเหตุผลของการแก้ว่า นิยามเดิมยังไม่สะท้อนเต็มที่ว่าวัฒนธรรมก่อตัวขึ้นตามเวลาและถูกเรียนรู้โดยสมาชิกใหม่ขององค์กร และคำว่า บรรทัดฐาน อาจสร้างความเข้าใจคลาดเคลื่อนในบริบทของนิยามวัฒนธรรม

ผู้เขียนเห็นว่าสองคำที่เพิ่มเข้ามามีน้ำหนัก คำแรกคือ หยั่งรากลึก ซึ่งบอกว่าวัฒนธรรมไม่ใช่สิ่งที่ประกาศแล้วเกิด คำที่สองคือ สมมติฐาน ซึ่งหมายถึงสิ่งที่คนในโรงงานเชื่อโดยไม่ต้องพูดออกมา เช่น เชื่อว่าการหยุดสายการผลิตเพราะสงสัยการปนเปื้อนจะถูกตำหนิหรือไม่ นิยามใหม่จึงชี้ไปที่สิ่งที่มองไม่เห็นมากกว่าฉบับเดิม เอกสารฉบับเดียวกันยังวางกรอบ 5 มิติ แบ่งเป็นฐานขององค์กร 2 มิติ และสิ่งที่แสดงออกเฉพาะด้านความปลอดภัยอาหาร 3 มิติ ผู้อ่านดูรายละเอียดได้จากตัวเอกสาร

BRCGS: นิยามในอภิธานศัพท์ บวกแผนในข้อ 1.1.2

BRCGS ใช้คำว่า วัฒนธรรมด้านความปลอดภัยและคุณภาพผลิตภัณฑ์ (product safety and quality culture) และมีนิยามศัพท์ไว้ในอภิธานศัพท์ของมาตรฐาน Food Safety Issue 9 (คำว่า food safety and quality culture) และ Packaging Materials Issue 7 (คำว่า product safety culture) ด้วยถ้อยคำเดียวกัน คืออธิบายว่าเป็นท่าที ค่านิยม และ/หรือความเชื่อที่แพร่หลายในสถานประกอบการ เกี่ยวกับความสำคัญของความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์ และความเชื่อมั่นในระบบ กระบวนการ และขั้นตอนด้านความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์ที่สถานประกอบการใช้ ผู้เขียนเห็นว่านิยามนี้มีสองส่วนที่ GFSI ไม่มี ส่วนแรกคือคำว่า แพร่หลายในสถานประกอบการ ซึ่งผูกวัฒนธรรมไว้กับไซต์ที่รับการตรวจ ไม่ใช่ทั้งบริษัท ส่วนที่สองคือ ความเชื่อมั่นในระบบ ซึ่งบอกว่าวัฒนธรรมที่ดีไม่ใช่แค่คนเห็นว่าความปลอดภัยสำคัญ แต่ต้องเชื่อว่าระบบที่ใช้อยู่ทำงานได้จริงด้วย

นอกจากนิยาม BRCGS ยังกำหนดในข้อ 1.1.2 ของทั้งสองมาตรฐานให้ผู้บริหารระดับสูงของไซต์กำหนดและรักษาแผนพัฒนาและปรับปรุงวัฒนธรรมนี้อย่างต่อเนื่อง โดยแผนต้องรวมมาตรการที่จำเป็นต่อการเปลี่ยนวัฒนธรรมไปในทางบวก และกำหนดกิจกรรมขั้นต่ำที่แผนต้องออกแบบรอบ ๆ เช่น การสื่อสารเรื่องความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์อย่างเปิดเผย และข้อเสนอแนะจากพนักงาน รายการเต็มและถ้อยคำที่ใช้บังคับอยู่ในตัวมาตรฐาน ผู้เขียนเห็นว่าโครงนี้คือ GFSI Benchmarking Requirements ที่แปลงเป็นข้อกำหนดตรวจได้ ซึ่งสอดคล้องกับที่ BRCGS เป็นโครงการที่ GFSI รับรอง

อีกจุดที่ต่างคือขอบเขตของคำ BRCGS ผูกคำว่า คุณภาพ เข้ากับความปลอดภัยตั้งแต่ชื่อเรียกของวัฒนธรรมที่ใช้ ขณะที่นิยามของ GFSI พูดถึงความปลอดภัยอาหารเพียงอย่างเดียว BRCGS ใช้ข้อ 1.1.2 ที่เทียบเท่ากันใน Packaging Materials Issue 7 ด้วย ผู้เขียนเห็นว่าคำว่า ผลิตภัณฑ์ ช่วยให้ข้อกำหนดเดียวกันใช้ได้กับผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์ที่คำว่า อาหาร ไม่ตรงกับสินค้า

BRCGS Packaging Materials Issue 7

สำหรับผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์ Packaging Materials Issue 7 วางเรื่องวัฒนธรรมไว้ตั้งแต่ข้อกำหนดพื้นฐาน (fundamental) ของหมวด 1 ว่าผู้บริหารระดับสูงต้องแสดงความมุ่งมั่นต่อกระบวนการที่ทำให้วัฒนธรรมด้านความปลอดภัยและคุณภาพผลิตภัณฑ์ของไซต์ดีขึ้นต่อเนื่อง ข้อ 1.1.1 ให้นโยบายของไซต์มีความมุ่งมั่นเรื่องนี้ และข้อ 1.1.2 กำหนดแผนตามที่กล่าวข้างต้น โดยต้องทบทวนและปรับปรุงอย่างน้อยปีละครั้ง และผู้บริหารระดับสูงต้องพร้อมหารือเรื่องการนำแผนไปใช้กับผู้ตรวจประเมินระหว่างการตรวจ คำนำของมาตรฐานยังระบุเองว่าบทบาทสำคัญของวัฒนธรรมคือทำให้ท่าที ความเชื่อ และพฤติกรรมของพนักงานที่มีผลต่อความถูกต้องสมบูรณ์ของผลิตภัณฑ์ฝังอยู่ในองค์กร ความหมายของคำว่า วัฒนธรรม ใน Food Issue 9 และ Packaging Issue 7 จึงเป็นชุดเดียวกัน ต่างกันที่ตัวผลิตภัณฑ์ และต่างกันเล็กน้อยที่ Food Issue 9 ใส่คำว่า ความแท้ (authenticity) ของผลิตภัณฑ์ไว้ในนโยบายและในการวัดผลกิจกรรม ซึ่งสะท้อนเรื่อง food fraud ที่ฝั่งอาหารให้น้ำหนักมากกว่า ผู้เขียนเห็นว่าจุดที่โรงงานบรรจุภัณฑ์ต้องตีความเองคือ คำว่า ความปลอดภัยของผลิตภัณฑ์ ในบริบทของตนหมายถึงอะไร เช่น การปนเปื้อนสิ่งแปลกปลอม การย้ายตัวของสารเคมี (migration) หรือความถูกต้องของฉลากที่พิมพ์ เพราะพฤติกรรมที่ต้องการให้เกิดจะต่างจากโรงงานอาหาร

PAS 320:2023: ยืมนิยามของ GFSI แต่แยกคำว่า culture ออกมาต่างหาก

PAS 320:2023 Developing and sustaining a mature food safety culture เป็นเอกสารแนวทาง (guide) ของ BSI ไม่ใช่มาตรฐานที่ใช้ตรวจรับรอง ข้อ 3.1.6 ให้นิยาม food safety culture โดยระบุแหล่งที่มาว่ามาจากเอกสารจุดยืนของ GFSI และดัดแปลงเพียงเพิ่มหมายเหตุ ถ้อยคำจึงเป็นชุดเดียวกับ GFSI ฉบับ ค.ศ. 2018 คือค่านิยม ความเชื่อ และบรรทัดฐานที่ใช้ร่วมกันซึ่งมีผลต่อความคิดและพฤติกรรมเกี่ยวกับความปลอดภัยอาหารทั่วทั้งองค์กร สิ่งที่ PAS 320 เพิ่มคือข้อ 3.1.3 ซึ่งนิยามคำว่า culture แยกต่างหาก โดยอ้าง ISO 10010:2022 ว่าเป็นค่านิยม ความเชื่อ ประวัติ จริยธรรม ท่าที และพฤติกรรมที่สังเกตได้ซึ่งคนมีร่วมกันและหลอมรวมกัน ผู้เขียนเห็นว่าการแยกสองคำนี้มีประโยชน์ เพราะบอกว่าวัฒนธรรมความปลอดภัยอาหารเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมองค์กรที่กว้างกว่า และข้อ 4.2 ของ PAS 320 ก็ย้ำให้องค์กรพัฒนาสองสิ่งนี้ไปด้วยกันผ่านมิติทั้งห้า ได้แก่ วิสัยทัศน์และพันธกิจ คน ความสม่ำเสมอ การปรับตัว และความตระหนักต่ออันตรายและความเสี่ยง ซึ่งเป็นมิติชุดเดียวกับที่ GFSI ฉบับ ค.ศ. 2026 ยังใช้อยู่

ข้อสังเกตอีกข้อคือ ISO 10010 ที่ PAS 320 อ้างถึงสำหรับนิยาม culture เป็นเอกสารฉบับเดียวกับที่ ISO 9001:2026 ชี้ให้ไปอ่านเรื่องวัฒนธรรมคุณภาพ เส้นทางของนิยามจึงวนกลับมาบรรจบกันที่ ISO 10010 ทั้งจากฝั่งความปลอดภัยอาหารและฝั่งคุณภาพ ส่วนเนื้อหาที่เหลือของ PAS 320 (ข้อ 5 ถึง 11) เป็นกระบวนการตั้งแต่การกำกับดูแล การวัดระดับวุฒิภาวะ แผนเปลี่ยนแปลง ไปจนถึงการรักษาการปรับปรุงต่อเนื่อง ซึ่งอยู่นอกขอบเขตของบทความนี้

ISO 9001:2026: วัฒนธรรมคุณภาพในฐานะหน้าที่ของผู้นำ

ISO 9001:2026 เผยแพร่เมื่อวันที่ 16 กันยายน ค.ศ. 2026 หน้าสรุปการเปลี่ยนแปลงของ ISO ระบุว่าข้อ 5.1 ให้น้ำหนักกับวัฒนธรรมคุณภาพและพฤติกรรมตามจริยธรรม (ethical behaviour) มากขึ้น และข้อ 7.3 เพิ่มข้อกำหนดเรื่องความตระหนักว่าด้วยวัฒนธรรมคุณภาพและพฤติกรรมตามจริยธรรม และคำนำของมาตรฐานสรุปว่าสองเรื่องนี้ถูกใส่เข้ามาในข้อกำหนดโดยเฉพาะส่วนภาวะผู้นำ ความตระหนัก และสภาพแวดล้อมในการดำเนินกระบวนการ

เมื่ออ่านจากตัวมาตรฐาน คำนี้ปรากฏในสามจุด จุดแรกคือข้อ 5.1.1 ซึ่งมีรายการสิ่งที่ผู้บริหารระดับสูงต้องแสดงภาวะผู้นำ และหนึ่งในนั้นคือการส่งเสริมวัฒนธรรมคุณภาพและพฤติกรรมตามจริยธรรม พร้อมหมายเหตุว่าวัฒนธรรมคุณภาพและพฤติกรรมตามจริยธรรมขององค์กรสะท้อนออกมาทางค่านิยม ท่าที และการปฏิบัติที่คนในองค์กรมีร่วมกัน จุดที่สองคือข้อ 7.3 ซึ่งเพิ่มวัฒนธรรมคุณภาพและพฤติกรรมตามจริยธรรมขององค์กรเป็นสิ่งที่ผู้ปฏิบัติงานต้องตระหนัก จุดที่สามคือหมายเหตุของข้อ 7.1.4 ว่าปัจจัยของสภาพแวดล้อมในการดำเนินกระบวนการบางอย่างได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมคุณภาพ ข้อ 3 ของมาตรฐานไม่ได้ให้นิยามศัพท์คำนี้ และภาคผนวก A ชี้ไปที่ ISO 10010 สำหรับแนวทางเรื่องวัฒนธรรมคุณภาพ

ผู้เขียนสังเกตว่าหมายเหตุของข้อ 5.1.1 ทำหน้าที่คล้ายนิยามโดยไม่ได้เรียกว่านิยาม และถ้อยคำของมันใกล้กับนิยาม GFSI ฉบับ ค.ศ. 2018 มากกว่าฉบับ ค.ศ. 2026 เพราะพูดถึงค่านิยมและท่าทีที่มีร่วมกัน แต่ไม่พูดถึงสมมติฐานที่หยั่งรากลึก อีกข้อสังเกตคือ ISO 9001:2026 ไม่มีข้อใดกำหนดให้ทำแผนวัฒนธรรมแยกต่างหากแบบ BRCGS หรือ FSSC คำนี้อยู่ในข้อกำหนดเรื่องภาวะผู้นำ ความตระหนัก และสภาพแวดล้อมการทำงาน ไม่ใช่ข้อกำหนดเรื่องเอกสาร ภาคผนวก A.5.1 เสริมว่าผู้บริหารระดับสูงมีบทบาทหลักในการส่งเสริมวัฒนธรรมคุณภาพ และ A.5.2 ว่านโยบายคุณภาพสะท้อนวัฒนธรรมคุณภาพขององค์กรได้

ตารางเทียบ

ความเหมือน

สามเอกสารตรงกันในสาระที่ผู้เขียนเห็นว่าสำคัญกว่าถ้อยคำ อย่างแรก วัฒนธรรมถูกมองเป็นเรื่องของพฤติกรรมและความเชื่อร่วมของคน ไม่ใช่เอกสารหรือระบบ อย่างที่สอง ทั้งสามฉบับวางความรับผิดชอบไว้ที่ผู้บริหารระดับสูง GFSI จัดภาวะผู้นำเป็นหนึ่งในองค์ประกอบวิกฤต 12 ข้อ BRCGS ให้ผู้บริหารระดับสูงเป็นเจ้าของแผน และ ISO 9001:2026 ใส่เรื่องนี้ไว้ในรายการภาวะผู้นำของข้อ 5.1.1 โดยตรง อย่างที่สาม ผู้เขียนเห็นว่าทั้งสามฉบับเปิดทางให้ตรวจสอบวัฒนธรรมได้ GFSI พูดถึงการวัดผลและบันทึก BRCGS กำหนดให้แผนมีการวัดและทบทวน ส่วน ISO 9001:2026 ผูกกับความตระหนักของพนักงาน ซึ่งผู้ตรวจประเมินสอบถามได้ที่หน้างาน

ความต่าง

ความต่างแรกคือถ้อยคำของนิยาม GFSI ฉบับ ค.ศ. 2026 เน้นสิ่งที่หยั่งรากลึกและสมมติฐานที่ไม่ได้พูดออกมา BRCGS เน้นท่าทีและความเชื่อที่แพร่หลายในไซต์ และเพิ่มความเชื่อมั่นในระบบเข้ามา ส่วน ISO 9001:2026 ใช้หมายเหตุพูดถึงค่านิยม ท่าที และการปฏิบัติที่มีร่วมกัน ผู้เขียนเห็นว่าสามถ้อยคำนี้ไล่จากลึกไปตื้น GFSI ชี้ไปที่สิ่งที่อยู่ในหัวคน BRCGS ชี้ไปที่สิ่งที่คนในไซต์คิดต่อระบบ และ ISO ชี้ไปที่สิ่งที่สังเกตได้จากการปฏิบัติ ความต่างที่สองคือระดับของเอกสาร GFSI เป็นเอกสารจุดยืน จึงเขียนนิยามและกรอบความคิดได้ละเอียด BRCGS และ ISO เป็นมาตรฐานที่ใช้ตรวจ จึงเขียนเป็นสิ่งที่ต้องมีหรือต้องทำ ความต่างที่สามคือขอบเขตของคำ ตามตารางข้างต้น ความต่างที่สี่คือรูปแบบหลักฐาน BRCGS คาดหวังแผนที่เป็นเอกสารและทบทวนตามรอบ ขณะที่ ISO 9001:2026 ไม่ได้กำหนดเอกสารเฉพาะสำหรับเรื่องนี้ ความต่างที่ห้าซึ่งผู้เขียนเห็นว่าน่าสนใจคือ GFSI ฉบับใหม่ย้ำว่าวัฒนธรรมมีอยู่แล้วในทุกธุรกิจ ไม่ว่าจะตั้งใจสร้างหรือไม่ มุมมองนี้ต่างจากการอ่านมาตรฐานแบบที่มองว่าวัฒนธรรมคือสิ่งที่ต้องไปจัดทำขึ้นใหม่

สำหรับโรงงานที่อยู่ในระบบ FSSC 22000 ข้อกำหนดส่วนเพิ่มข้อ 2.5.8 ของ Version 7 เป็นจุดที่เชื่อมสามมุมนี้เข้าด้วยกัน เพราะเขียนต่อจาก ISO 22000:2018 ข้อ 5.1 เรื่องภาวะผู้นำ และกำหนดให้มีวัตถุประสงค์และแผนวัฒนธรรมความปลอดภัยอาหารและคุณภาพที่ครอบคลุมองค์ประกอบขั้นต่ำซึ่งสอดคล้องกับข้อกำหนดการเทียบเคียงของ GFSI

Case ตัวอย่าง

โรงงานผลิตเครื่องปรุงรสแห่งหนึ่งได้รับการรับรองทั้ง ISO 9001:2015 และ BRCGS Food Safety Issue 9 และกำลังเตรียมเปลี่ยนผ่านสู่ ISO 9001:2026 ทีมระบบมีแผนวัฒนธรรมตามข้อ 1.1.2 ของ BRCGS อยู่แล้ว ซึ่งใช้นิยามของ GFSI ฉบับ ค.ศ. 2018 เป็นบทนำของแผน เมื่ออ่าน ISO 9001:2026 ทีมพบคำว่า วัฒนธรรมคุณภาพ ในข้อ 5.1.1 และข้อ 7.3 และเมื่อเปิดเอกสาร GFSI พบว่านิยามเปลี่ยนไปแล้ว

• แผนฉบับเดียวตอบได้ทั้งข้อ 1.1.2 ของ BRCGS และข้อ 5.1.1 กับ 7.3 ของ ISO 9001:2026 หรือไม่ และส่วนใดของแผนที่ ISO ไม่ได้ขอ
• การที่นิยาม GFSI เปลี่ยนจาก บรรทัดฐาน เป็น สมมติฐานที่หยั่งรากลึก ทำให้คำถามในแบบประเมินวัฒนธรรมของโรงงานต้องเปลี่ยนหรือไม่
• เมื่อผู้ตรวจประเมินถามพนักงานหน้างานว่าวัฒนธรรมคุณภาพหมายถึงอะไรในงานของเขา คำตอบที่ได้จะสะท้อนเอกสารฉบับใด

อ่านต่อ

• คู่มือ FSSC 22000 Version 7 ฉบับรวม หัวข้อ Food Safety Culture
• การสร้างวัฒนธรรมองค์กรด้านความปลอดภัยอาหารตามแนวทางของมาตรฐาน PAS 320:2023
• ISO 22000 ข้อ 5.1 ภาวะผู้นำและความมุ่งมั่น
• ศูนย์รวมความรู้ ISO 9001

ที่มา

• GFSI, A Culture of Food Safety: Position Paper, Version 2.0 (March 2026) และ Version 1 (2018)
• BRCGS Global Standard Food Safety Issue 9 หมวด 1 Senior management commitment ข้อ 1.1.1–1.1.2 และอภิธานศัพท์ Food safety and quality culture
• PAS 320:2023 Developing and sustaining a mature food safety culture – Guide ข้อ 3.1.3 culture, ข้อ 3.1.6 food safety culture และข้อ 4.2
• ISO 9001:2026 ข้อ 5.1.1 General, ข้อ 7.1.4 Environment for the operation of processes, ข้อ 7.3 Awareness และภาคผนวก A.5
• BRCGS Global Standard Packaging Materials Issue 7 หมวด 1 Senior management commitment ข้อ 1.1.1–1.1.2 และอภิธานศัพท์ Product safety culture
• FSSC 22000 Scheme Version 7.0 (May 2026) Part 2 ข้อ 2.5.8 Food safety and quality culture

บทความนี้เป็นการเรียบเรียงเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำแปลอย่างเป็นทางการของมาตรฐานหรือเอกสารใด ผู้อ่านต้องอ้างอิงเอกสารฉบับจริงเป็นหลักเกณฑ์ที่ใช้บังคับ