ISO 45001 อาชีวอนามัยและความปลอดภัย บทความ

ISO 45001 ข้อ 9.2 การตรวจติดตามภายใน ต่างจากการตรวจระบบคุณภาพอย่างไร

17 กันยายน 2026 11 นาที 11 Views

ภาพปกบทความ ISO 45001 ข้อ 9.2 การตรวจติดตามภายใน

สรุปสั้นก่อน
ข้อ 9.2 การตรวจติดตามภายใน (internal audit) ของ ISO 45001:2018 ใช้โครงสร้างเดียวกับมาตรฐานระบบบริหารอื่น แต่มีเงื่อนไขที่มาจากธรรมชาติของงานอาชีวอนามัยและความปลอดภัยซ้อนอยู่ สองเงื่อนไขที่ทำให้การตรวจ ISO 45001 ต่างจากการตรวจระบบคุณภาพคือ ผู้ปฏิบัติงานต้องมีส่วนร่วมในกระบวนการตรวจตามข้อ 5.4 และหลักฐานที่ต้องการอยู่ในเวลาและสถานที่ที่อันตรายเกิดขึ้นจริง ไม่ใช่ในห้องเอกสาร

โครงสร้างของข้อ 9.2 กับสิ่งที่ซ่อนอยู่ในนั้น

ข้อ 9.2 แบ่งเป็นสองส่วน ส่วนแรกกำหนดว่าองค์กรต้องตรวจติดตามภายในตามช่วงเวลาที่วางแผนไว้ เพื่อดูสองเรื่องคือ ระบบสอดคล้องกับสิ่งที่องค์กรกำหนดเองและกับข้อกำหนดของมาตรฐานหรือไม่ และระบบถูกนำไปปฏิบัติและรักษาไว้อย่างมีประสิทธิผลหรือไม่ ส่วนที่สองว่าด้วยโปรแกรมการตรวจ เกณฑ์และขอบเขต การเลือกผู้ตรวจ การรายงานผล และการเก็บหลักฐาน

คำที่ควรหยุดอ่านคือ “สิ่งที่องค์กรกำหนดเอง” เพราะเกณฑ์การตรวจของ ISO 45001 ไม่ได้มีแค่ตัวมาตรฐาน แต่รวมถึงข้อกำหนดตามกฎหมายและข้อกำหนดอื่นที่องค์กรระบุไว้ตามข้อ 6.1.3 ด้วย ซึ่งในบริบทของประเทศไทยหมายถึงกฎหมายด้านความปลอดภัย อาชีวอนามัย และสภาพแวดล้อมในการทำงานที่องค์กรนำมาขึ้นทะเบียนไว้เอง

ผลที่ตามมาในทางปฏิบัติคือ โปรแกรมการตรวจที่ระบุเพียงว่า “ตรวจตามข้อกำหนด ISO 45001 หมวด 4 ถึง 10” ยังไม่ครบ เพราะละเกณฑ์ชุดที่องค์กรผูกพันตัวเองไว้ และข้อ 9.1.2 เรื่องการประเมินความสอดคล้องก็ไม่ได้มาแทนที่ข้อนี้ เนื่องจากสองข้อนี้ตอบคำถามคนละคำถาม

กรณีสมมติ — โรงงานอิเล็กทรอนิกส์แห่งหนึ่งในปทุมธานี
โรงงานวางโปรแกรมการตรวจติดตามภายในปีละสองครั้ง ทุกครั้งตรวจในวันอังคารและวันพุธ ช่วงเวลา 9.00 ถึง 16.00 น. ผลการตรวจสามปีติดกันไม่พบความไม่สอดคล้องด้านการปฏิบัติงานเลย

ในการทบทวน ทีมพบว่างานที่มีความเสี่ยงสูงที่สุดของโรงงานคือการเปลี่ยนสารเคมีในถังและการทำงานบนที่สูงระหว่างซ่อมบำรุง ซึ่งจัดตารางไว้ในกะดึกและวันหยุดเพื่อไม่ให้กระทบการผลิต โปรแกรมการตรวจที่ผ่านมาจึงไม่เคยมองเห็นงานเหล่านั้นเลย

ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ความถี่ของการตรวจ แต่อยู่ที่การกำหนดโปรแกรมที่ไม่ได้พิจารณาความสำคัญของกระบวนการและผลการประเมินความเสี่ยงตามข้อ 6.1.2 ซึ่งเป็นสิ่งที่ข้อ 9.2.2 บอกให้นำมาใช้ในการวางโปรแกรม

การมีส่วนร่วมของผู้ปฏิบัติงานไม่ใช่มารยาท แต่เป็นข้อกำหนด

ข้อ 5.4 ของ ISO 45001 ระบุการปรึกษาหารือและการมีส่วนร่วมของผู้ปฏิบัติงานที่ไม่ใช่ผู้บริหารไว้เป็นรายการเรื่อง และหนึ่งในเรื่องเหล่านั้นคือการตรวจติดตามภายใน นี่คือจุดที่แยก ISO 45001 ออกจากมาตรฐานระบบบริหารอื่นอย่างชัดเจน เพราะมาตรฐานอื่นไม่ได้บังคับให้พนักงานหน้างานมีส่วนร่วมในการวางแผนหรือรับรู้ผลการตรวจ

คำถามที่ใช้พิสูจน์ข้อนี้ได้ตรงที่สุดคือ ผู้ปฏิบัติงานหรือผู้แทนของพวกเขาได้ร่วมให้ความเห็นตอนกำหนดขอบเขตและกำหนดการตรวจหรือไม่ และเมื่อผลการตรวจออกมาแล้ว ผลนั้นเดินทางกลับไปถึงคนที่ทำงานในพื้นที่ที่ถูกตรวจด้วยวิธีใด การติดประกาศสรุปไว้ที่บอร์ดอาจเพียงพอสำหรับบางองค์กร แต่ถ้าพื้นที่นั้นเป็นงานกะที่คนไม่ได้เดินผ่านบอร์ด ก็ยังไม่ถือว่าสารไปถึง

ความเป็นกลางของผู้ตรวจในบริบทความปลอดภัย

ข้อกำหนดเรื่องการเลือกผู้ตรวจให้มั่นใจในความเที่ยงธรรมและความเป็นกลางของกระบวนการตรวจนั้นเหมือนกันทุกมาตรฐาน แต่ในระบบอาชีวอนามัยและความปลอดภัย ข้อนี้มีแรงกดดันเฉพาะตัว เพราะในหลายกรณีผู้ที่มีความรู้ทางเทคนิคมากพอจะตรวจงานเสี่ยงสูงได้ ก็คือคนกลุ่มเดียวกับผู้ที่ออกแบบมาตรการควบคุมนั้นเอง

ทางออกที่ใช้ได้จริงไม่ใช่การห้ามคนเก่งเข้าร่วม แต่คือการออกแบบทีมตรวจให้ผู้ที่มีความรู้เฉพาะทางทำหน้าที่เป็นผู้เชี่ยวชาญด้านเทคนิคประกอบทีม โดยมีผู้ตรวจอีกคนเป็นผู้ตัดสินหลักฐาน และเขียนไว้ในบันทึกว่าแบ่งบทบาทกันอย่างไร สิ่งที่ผู้ตรวจประเมินภายนอกมองหาคือร่องรอยว่าองค์กรคิดเรื่องนี้ ไม่ใช่คำประกาศลอย ๆ ว่าทีมตรวจเป็นกลาง

ประเด็น	ถ้ามองแบบระบบคุณภาพ	สิ่งที่ ISO 45001 ต้องการเพิ่ม
เกณฑ์การตรวจ	ตัวมาตรฐานและเอกสารภายใน	รวมข้อกำหนดตามกฎหมายและข้อกำหนดอื่นตามข้อ 6.1.3
การวางโปรแกรม	ตามความสำคัญของกระบวนการ	อ้างผลการประเมินความเสี่ยงและเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น
เวลาที่เข้าตรวจ	เวลาทำการปกติ	ครอบคลุมกะและงานที่ทำนอกเวลาปกติ
ผู้ให้ข้อมูล	เจ้าของกระบวนการ	ผู้ปฏิบัติงานที่ไม่ใช่ผู้บริหารและผู้รับเหมาในพื้นที่
การสื่อสารผล	ถึงผู้บริหารที่เกี่ยวข้อง	ถึงผู้ปฏิบัติงานและผู้แทนของพวกเขาด้วย

ผู้รับเหมาอยู่ในขอบเขตการตรวจหรือไม่

คำตอบขึ้นอยู่กับขอบเขตของระบบตามข้อ 4.3 แต่หลักที่ ISO 45001 วางไว้คือระบบครอบคลุมผู้ปฏิบัติงานที่อยู่ภายใต้การควบคุมขององค์กร ซึ่งในงานก่อสร้าง ซ่อมบำรุง หรืองานติดตั้งภายในสถานประกอบการ ผู้รับเหมาเข้าข่ายนี้ตามปกติ

เมื่อผู้รับเหมาอยู่ในขอบเขต การตรวจติดตามภายในต้องไปถึงงานของเขาได้ ซึ่งเชื่อมกับข้อ 8.1.4 เรื่องการจัดซื้อและผู้รับเหมา ที่กำหนดให้องค์กรประสานกระบวนการของตนกับของผู้รับเหมา ในทางปฏิบัติแปลว่าสิทธิในการเข้าตรวจควรถูกเขียนไว้ตั้งแต่ตอนทำสัญญา ไม่ใช่มาขออนุญาตในวันที่จะเข้าตรวจ

กรณีสมมติ — โรงงานบรรจุภัณฑ์แห่งหนึ่งในสมุทรปราการ
ในการตรวจติดตามภายใน ผู้ตรวจพบว่าผู้รับเหมาที่เข้ามาเชื่อมโครงเหล็กในพื้นที่คลังสินค้าใช้ใบอนุญาตทำงานที่มีความร้อนที่ออกโดยหัวหน้างานของโรงงาน แต่ไม่มีบันทึกการเฝ้าระวังหลังเลิกงานตามที่ขั้นตอนของโรงงานกำหนดไว้

ประเด็นที่ต้องเขียนในรายงานไม่ใช่ “ผู้รับเหมาไม่ปฏิบัติตาม” เพราะผู้รับเหมาไม่ใช่ผู้ถูกตรวจในระบบของโรงงาน ประเด็นที่ตรงกว่าคือกระบวนการควบคุมผู้รับเหมาของโรงงานเองไม่ได้ทำให้เกิดการเฝ้าระวังตามที่กำหนด ซึ่งเป็นความไม่สอดคล้องของโรงงาน ไม่ใช่ของผู้รับเหมา การเขียนให้ถูกตัวช่วยให้การแก้ไขไปตกที่คนที่แก้ได้จริง

ผลการตรวจต้องเดินต่อไปที่ไหน

ข้อ 9.2 กำหนดให้รายงานผลการตรวจต่อผู้บริหารที่เกี่ยวข้อง ต่อผู้ปฏิบัติงานและผู้แทน และต่อผู้มีส่วนได้ส่วนเสียอื่นตามที่เกี่ยวข้อง จากนั้นผลการตรวจจะกลายเป็นข้อมูลนำเข้าของการทบทวนฝ่ายบริหารตามข้อ 9.3 และความไม่สอดคล้องที่พบต้องเดินเข้าสู่กระบวนการตามข้อ 10.2

จุดที่ควรระวังคือการปิดความไม่สอดคล้องด้วยการ “แก้ไขเฉพาะหน้า” แล้วถือว่าจบ ข้อ 10.2 เรียกร้องให้พิจารณาด้วยว่าความไม่สอดคล้องแบบเดียวกันมีที่อื่นอีกหรือไม่ และต้องทบทวนว่าการประเมินความเสี่ยงที่มีอยู่ยังใช้ได้หรือไม่ ซึ่งเป็นข้อกำหนดที่ ISO 45001 เขียนไว้ชัดกว่ามาตรฐานระบบบริหารทั่วไป

คำถามที่ควรตอบได้

โปรแกรมการตรวจติดตามภายในของเราอ้างอิงผลการประเมินความเสี่ยงและเหตุการณ์ที่ผ่านมาอย่างไร (ที่มา: ข้อ 9.2.2 ร่วมกับข้อ 6.1.2)
เกณฑ์การตรวจรวมข้อกำหนดตามกฎหมายที่องค์กรระบุไว้เองด้วยหรือไม่ (ที่มา: ข้อ 9.2.2 ร่วมกับข้อ 6.1.3)
ผู้ปฏิบัติงานที่ไม่ใช่ผู้บริหารมีส่วนร่วมในขั้นตอนใดของการตรวจติดตามภายใน และมีหลักฐานอย่างไร (ที่มา: ข้อ 9.2 ร่วมกับข้อ 5.4)
งานเสี่ยงสูงที่ทำนอกเวลาทำการปกติ เคยถูกตรวจติดตามภายในครั้งล่าสุดเมื่อใด (ที่มา: ข้อ 9.2.2)
ความไม่สอดคล้องที่พบจากการตรวจ นำไปสู่การทบทวนการประเมินความเสี่ยงหรือไม่ (ที่มา: ข้อ 9.2 ร่วมกับข้อ 10.2)

อ่านต่อในบทความที่เกี่ยวข้อง

ISO 45001 ข้อ 5.4 การปรึกษาหารือและการมีส่วนร่วมของผู้ปฏิบัติงาน — เงื่อนไขที่ทำให้การตรวจของ ISO 45001 ต่างจากมาตรฐานอื่น
ISO 45001 ข้อ 6.1.2 การชี้บ่งอันตรายและการประเมินความเสี่ยง — ข้อมูลตั้งต้นของการวางโปรแกรมการตรวจ
ISO 45001 ข้อ 8.1.4 การจัดซื้อ ผู้รับเหมา และการจ้างภายนอก — ที่มาของสิทธิในการเข้าตรวจงานผู้รับเหมา
ISO 45001 ข้อ 10.2 อุบัติการณ์ ความไม่สอดคล้อง และการปฏิบัติการแก้ไข — ปลายทางของสิ่งที่พบจากการตรวจ
ISO 9001 ข้อ 8.5.5 กิจกรรมหลังการส่งมอบ — ตัวอย่างการตีความข้อกำหนดที่ให้ “พิจารณาปัจจัย” แทนการสั่งตรง

บทความนี้เรียบเรียงขึ้นด้วยถ้อยคำของผู้เรียบเรียงเพื่ออธิบายและตีความข้อกำหนด ไม่ใช่การแปลหรือทำซ้ำเนื้อหาของมาตรฐาน ตัวอย่างทั้งหมดเป็นกรณีสมมติเพื่อประกอบคำอธิบาย การนำไปใช้จริงให้ยึดตัวมาตรฐานฉบับจริงเป็นหลัก