ISO 22000 กับ FSSC 22000 ต่างกันอย่างไร: เกณฑ์ตัดสินใจก่อนยื่นขอการรับรอง

คำถามหนึ่งที่เกิดขึ้นก่อนโรงงานอาหารยื่นขอการรับรองคือ จะขอ ISO 22000 หรือ FSSC 22000 สองชื่อนี้ใช้มาตรฐานฐานเดียวกัน แต่เป็นคนละสิ่ง เป็นคนละระบบการรับรอง และเป็นที่ยอมรับในคนละบริบท บทความนี้อธิบายความต่างในเชิงโครงสร้าง ระบบการรับรอง และการยอมรับ แล้วให้เกณฑ์ที่ใช้ตัดสินใจจากข้อเท็จจริงขององค์กรเอง ไม่ใช่จากชื่อเสียงของใบรับรอง ทั้งนี้ Equal Assurance (Thailand) เป็นหน่วยรับรอง ISO 22000 และ GHPs/HACCP แต่ไม่ได้เป็นหน่วยรับรองในโครงการ FSSC 22000 ซึ่ง EQA ให้บริการเฉพาะการฝึกอบรมข้อกำหนด

ISO 22000 คือมาตรฐาน FSSC 22000 คือโครงการรับรอง

ISO 22000:2018 เป็นมาตรฐานสากลว่าด้วยข้อกำหนดของระบบการจัดการความปลอดภัยของอาหาร (Food safety management system, FSMS) ออกโดย ISO ใช้ได้กับองค์กรทุกประเภทในห่วงโซ่อาหาร มาตรฐานนี้กำหนดให้องค์กรเลือกและจัดทำโปรแกรมพื้นฐาน (Prerequisite programme, PRP) เอง โดยพิจารณาจากแนวทางที่เหมาะสมกับภาคส่วนของตน ไม่ได้บังคับว่าต้องใช้เอกสาร PRP ฉบับใด

FSSC 22000 เป็นโครงการรับรอง (certification scheme) ที่มีเจ้าของคือ Foundation FSSC ประเทศเนเธอร์แลนด์ โครงการนี้นำ ISO 22000 มาเป็นฐาน แล้วเพิ่มอีกสองส่วน คือมาตรฐานโปรแกรมพื้นฐานชุด ISO 22002-x:2025 ซึ่งตั้งแต่ Version 7 ประกอบด้วย ISO 22002-100:2025 และส่วนรายภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง และข้อกำหนดเพิ่มเติมของโครงการเอง (FSSC additional requirements) ตามข้อมูลที่ Foundation FSSC เผยแพร่ Version 7 ประกาศใช้เมื่อ 7 พฤษภาคม 2026 การตรวจตาม Version 6 ทำได้ถึง 30 เมษายน 2027 และการตรวจยกระดับสู่ Version 7 ดำเนินการระหว่าง 1 พฤษภาคม 2027 ถึง 30 เมษายน 2028 องค์กรที่ตัดสินใจในช่วงนี้จึงพบทั้งข้อกำหนดของ Version 6 และ Version 7 ตามช่วงเวลาที่ Foundation FSSC ประกาศ วันตรวจที่คาดไว้ตกอยู่ในช่วงใดของกำหนดการดังกล่าว ตรวจสอบได้จากเอกสารโครงการ

ความต่างที่ตามมาคือผู้ที่ออกใบรับรองได้ ใบรับรอง ISO 22000 ที่อยู่ภายใต้การรับรองระบบงาน ออกโดยหน่วยรับรองที่ได้รับการรับรองระบบงานตาม ISO/IEC 17021-1 และ ISO/TS 22003-1:2022 จากหน่วยรับรองระบบงานที่เป็นภาคี IAF MLA ส่วนใบรับรอง FSSC 22000 ออกได้เฉพาะโดยหน่วยรับรองที่ได้รับอนุญาต (licensed) จาก Foundation FSSC และได้รับการรับรองระบบงานสำหรับโครงการนี้โดยเฉพาะ หน่วยรับรองที่ได้รับการรับรองระบบงานสำหรับ ISO 22000 จึงไม่สามารถออกใบรับรอง FSSC 22000 ได้ เว้นแต่ได้รับอนุญาตและได้รับการรับรองระบบงานสำหรับโครงการนั้นต่างหาก

การยอมรับ: IAF MLA กับ GFSI

มีสองระบบการยอมรับที่มีผลต่อการตัดสินใจ ระบบแรกคือข้อตกลงการยอมรับร่วมของ IAF (IAF MLA) ซึ่งทำให้ใบรับรอง ISO 22000 ที่ออกภายใต้การรับรองระบบงานได้รับการยอมรับว่าเทียบเท่ากันระหว่างหน่วยรับรองระบบงานที่เป็นภาคี IAF MLA วิธีตรวจสอบว่าใบรับรองอยู่ภายใต้ระบบนี้อ่านได้ที่ วิธีเลือกหน่วยรับรอง ISO: 7 ข้อที่ตรวจสอบได้ก่อนเซ็นสัญญา

ระบบที่สองคือการยอมรับโดยความริเริ่มด้านความปลอดภัยของอาหารระดับโลก (Global Food Safety Initiative, GFSI) ซึ่งเป็นความริเริ่มของภาคธุรกิจค้าปลีกและผู้ผลิตอาหารรายใหญ่ GFSI เทียบเคียง (benchmark) โครงการรับรองต่าง ๆ กับข้อกำหนดของตน FSSC 22000 เป็นโครงการที่ GFSI ให้การยอมรับ ส่วน ISO 22000 เป็นมาตรฐาน ไม่ใช่โครงการรับรอง จึงไม่ได้อยู่ในรายการเทียบเคียงของ GFSI ผู้เรียบเรียงเห็นว่าประเด็นนี้ไม่ได้หมายความว่า ISO 22000 มีคุณค่าน้อยกว่า แต่หมายความว่าถ้าลูกค้าของท่านระบุในเงื่อนไขการค้าว่าต้องการใบรับรองที่ GFSI ยอมรับ ใบรับรอง ISO 22000 ไม่อยู่ในรายการที่ GFSI เทียบเคียง จึงไม่ตรงกับถ้อยคำของเงื่อนไขนั้น

ทางเลือกที่สามในบริบทไทย: GHPs/HACCP

โรงงานอาหารในประเทศไทยยังมีทางเลือกการรับรองตามหลักเกณฑ์ของ Codex คือ GHPs และ HACCP ตาม Codex CXC 1-1969 Rev. 2022 ซึ่งเป็นการรับรองที่ครอบคลุมสุขลักษณะและการควบคุมอันตราย โดยไม่มีชั้นของระบบการจัดการแบบ ISO 22000 ผู้เรียบเรียงเห็นว่าทางเลือกนี้ตอบคำถามที่ต่างออกไป คือกรณีที่ผู้ซื้อระบุหลักฐานการควบคุมสุขลักษณะและอันตรายตามหลัก Codex รายละเอียดอ่านได้ที่ การตรวจรับรอง GHPs/HACCP ผู้เรียบเรียงเห็นว่าหลักการ HACCP ตาม Codex ปรากฏอยู่ในข้อ 8.5 การควบคุมอันตราย (Hazard control) ของ ISO 22000 ด้วย องค์กรที่ถือใบรับรอง GHPs/HACCP อยู่แล้วจึงมีส่วนของการควบคุมอันตรายที่ ISO 22000 อ้างถึงเช่นกัน

เกณฑ์ตัดสินใจจากข้อเท็จจริงขององค์กร

ข้อแรก ใครเป็นผู้ต้องการใบรับรอง และเขาระบุอะไร ถ้าคำตอบมาจากลูกค้าหรือผู้ซื้อ ถ้อยคำในเงื่อนไขของผู้ซื้อคือสิ่งที่ใช้เทียบ คำว่า “GFSI-recognised” หมายถึงโครงการใดก็ได้ในรายการที่ GFSI เทียบเคียง ซึ่ง FSSC 22000 เป็นหนึ่งในนั้น ส่วนการระบุชื่อโครงการโดยตรงหมายถึงโครงการนั้นเท่านั้น คำว่า “ISO 22000” หรือ “ระบบการจัดการความปลอดภัยของอาหารที่ได้รับการรับรอง” ตอบได้ด้วย ISO 22000 และถ้าไม่มีลูกค้ารายใดระบุ คำถามจะกลับมาที่วัตถุประสงค์ขององค์กรเอง

ข้อสอง องค์กรอยู่ในหมวดหมู่ที่ FSSC 22000 ครอบคลุมหรือไม่ โครงการ FSSC 22000 กำหนดหมวดหมู่ห่วงโซ่อาหารที่รับรองได้ไว้ในเอกสารโครงการ ส่วน ISO 22000 ใช้ได้กับทุกส่วนของห่วงโซ่อาหาร องค์กรที่กิจกรรมอยู่นอกหมวดหมู่ที่โครงการกำหนด ไม่อยู่ในขอบข่ายที่ FSSC 22000 รับรองได้ ซึ่งตรวจสอบได้จากเอกสารหมวดหมู่ของโครงการฉบับปัจจุบัน

ข้อสาม ระยะห่างระหว่างสิ่งที่มีอยู่กับข้อกำหนดของแต่ละทาง ส่วนที่โครงการ FSSC 22000 กำหนดเพิ่มจาก ISO 22000 คือโปรแกรมพื้นฐานตามชุด ISO 22002-x:2025 และข้อกำหนดเพิ่มเติมของโครงการ โดยข้อกำหนดของ ISO 22000 เป็นชุดเดียวกัน ผู้เรียบเรียงเห็นว่าสำหรับองค์กรที่ยังไม่มีระบบ การเริ่มที่ ISO 22000 หรือไปที่ FSSC 22000 ทันทีจึงเป็นการตัดสินใจเรื่องลำดับและเวลา ไม่ใช่เรื่องว่าทางใดถูกต้องกว่า

ข้อสี่ รูปแบบการตรวจที่องค์กรรับได้ โครงการ FSSC 22000 มีกติกาของโครงการเองเรื่องรูปแบบและระยะเวลาการตรวจ ซึ่งรวมถึงการตรวจแบบไม่แจ้งล่วงหน้าตามเงื่อนไขที่โครงการกำหนด ส่วนการรับรอง ISO 22000 ดำเนินการตาม ISO/IEC 17021-1 และ ISO/TS 22003-1 ในรอบสามปีที่มีการตรวจติดตามและการตรวจต่ออายุ เงื่อนไขปัจจุบันของแต่ละทางอ่านได้จากเอกสารต้นทาง ขั้นตอนทั่วไปของการรับรองระบบการจัดการอ่านได้ที่ ขั้นตอนและระยะเวลาการขอรับรอง ISO

สามประเด็นที่ต่างกัน

FSSC 22000 ไม่ใช่ ISO 22000 ที่มีเอกสารมากขึ้น ผู้เรียบเรียงเห็นว่าส่วนที่เพิ่มเป็นข้อกำหนดที่มีเนื้อหาต่างจาก ISO 22000 เช่น PRP เฉพาะภาคส่วนที่ระบุรายละเอียดมากกว่าที่ ISO 22000 กำหนด และข้อกำหนดเพิ่มเติมของโครงการซึ่งครอบคลุมประเด็นที่ ISO 22000 ไม่ได้บังคับโดยตรง รายการประเด็นเหล่านั้นอ่านได้จากเอกสารโครงการฉบับปัจจุบัน

การยอมรับใบรับรอง ISO 22000 ใบรับรอง ISO 22000 ที่ออกภายใต้การรับรองระบบงานได้รับการยอมรับผ่าน IAF MLA เช่นเดียวกับ ISO 9001 สิ่งที่ไม่มีคือการเทียบเคียงโดย GFSI ผลของประเด็นนี้ขึ้นกับว่าคู่ค้าใช้ GFSI เป็นเกณฑ์หรือไม่ ซึ่งองค์กรตรวจสอบได้จากเงื่อนไขการค้าของตน

ใบรับรอง ISO 22000 ไม่ได้โอนไปเป็น FSSC 22000 การขอ FSSC 22000 หลังมี ISO 22000 เป็นการขอการรับรองใหม่ภายใต้โครงการ ไม่ใช่การโอนย้ายใบรับรองตาม IAF MD 2

ทางเลือกที่ EQA ให้บริการ

EQA ตรวจรับรอง ISO 22000 และ GHPs/HACCP องค์กรที่ต้องการทราบว่าขอบข่ายและหมวดหมู่กิจกรรมของตนจัดอยู่ที่ใด และปัจจัยใดกำหนดวันตรวจ อ่านได้ที่ ค่าใช้จ่ายในการขอรับรอง ISO คิดจากอะไร แล้วขอใบเสนอราคาตรวจรับรองได้โดยตรง ตัวอย่างองค์กรที่ผ่านการตรวจรับรองกับ EQA ดูได้ที่ ลูกค้าที่ได้รับการรับรองกับ EQA

สำหรับ FSSC 22000 EQA ไม่ได้เป็นหน่วยรับรองในโครงการ แต่เปิดหลักสูตรข้อกำหนด FSSC 22000 สำหรับองค์กรที่ต้องการทำความเข้าใจข้อกำหนดของโครงการก่อนตัดสินใจ หลักสูตรมีเนื้อหาเป็นการทั่วไป ไม่ใช่การให้คำปรึกษาเฉพาะราย และการเข้าอบรมกับ EQA ไม่มีผลต่อผลการตรวจประเมินไม่ว่ากับหน่วยรับรองใด

บทความนี้เรียบเรียงจากหลักการใน ISO 22000:2018, ISO/IEC 17021-1:2015, ISO/TS 22003-1:2022 และข้อมูลสาธารณะที่ Foundation FSSC เผยแพร่เกี่ยวกับ FSSC 22000 Version 7 ด้วยถ้อยคำของผู้เรียบเรียงเอง ไม่ใช่การแปลหรือทำซ้ำเอกสารดังกล่าว ข้อมูลของโครงการ FSSC 22000 อ้างอิงเอกสารโครงการฉบับปัจจุบัน EQA ให้บริการตรวจรับรองและฝึกอบรมเท่านั้น ไม่ให้คำปรึกษาในการจัดทำหรือแก้ไขระบบ