FSSC 22000 กับการป้องกันอาหารปลอม (Food Fraud Prevention) ตาม ISO 22002-100 ข้อ 16.3 โรงงานต้องทำอะไรบ้าง?

การป้องกันอาหารปลอม (Food Fraud Prevention) เป็นข้อกำหนดสำคัญของระบบ FSSC 22000 เนื่องจากอาหารปลอมอาจเกิดจากการกระทำโดยเจตนาเพื่อผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ เช่น การเจือจาง การปลอมปน การสับเปลี่ยนวัตถุดิบ การปลอมแปลงแหล่งกำเนิด การแก้ไขวันหมดอายุ หรือการแสดงข้อมูลผลิตภัณฑ์ไม่ตรงกับความเป็นจริง

ISO 22002-100 ข้อ 16.3 กำหนดให้องค์กรจัดทำมาตรการลดความเสี่ยงด้านอาหารปลอมตามผลการประเมินความเปราะบาง โดยมาตรการต้องเหมาะสมกับวัตถุดิบ ผู้ขาย ห่วงโซ่อุปทาน กระบวนการผลิต และช่องทางจำหน่ายขององค์กร

โรงงานจึงไม่ควรมีเพียงแบบประเมินความเสี่ยง แต่ต้องแสดงหลักฐานว่ามาตรการป้องกันอาหารปลอมถูกนำไปปฏิบัติ ตรวจติดตาม และทบทวนอย่างมีประสิทธิผล

1. จัดทำโปรแกรมสร้างความเชื่อมั่น

โรงงานควรจัดทำโปรแกรมตรวจสอบวัตถุดิบและผลิตภัณฑ์ เพื่อยืนยันว่าวัตถุดิบมีคุณสมบัติตรงตามข้อกำหนดและไม่มีการปลอมปน

• มาตรการที่ควรพิจารณา ได้แก่
• ใช้วิธีวิเคราะห์ที่ได้รับการยอมรับเพื่อตรวจหาสารปลอมปนที่ทราบชนิด
• กำหนดความถี่การตรวจวิเคราะห์ตามระดับความเสี่ยง
• ใช้วิธีวิเคราะห์ที่สามารถตรวจหาสารหรือองค์ประกอบที่ไม่ทราบชนิด
• ทบทวนผลการวิเคราะห์และตรวจสอบแนวโน้มความผิดปกติ

วัตถุดิบที่มีราคาสูง ราคาผันผวน หาซื้อยาก หรือมีประวัติการปลอมปน ควรได้รับการตรวจสอบเข้มงวดกว่าวัตถุดิบทั่วไป

เอกสารและหลักฐานที่ควรมี

• แผนตรวจวิเคราะห์วัตถุดิบ
• ข้อกำหนดวัตถุดิบ
• วิธีทดสอบที่ได้รับอนุมัติ
• รายงานผลการวิเคราะห์
• รายงานวิเคราะห์แนวโน้ม
• บันทึกการกักกันวัตถุดิบที่ผิดปกติ

2. ควบคุมวัตถุดิบ บรรจุภัณฑ์ และผลิตภัณฑ์ในห่วงโซ่อุปทาน

โรงงานต้องลดโอกาสที่วัตถุดิบ บรรจุภัณฑ์ หรือผลิตภัณฑ์สำเร็จรูปจะถูกสับเปลี่ยน เปิด หรือดัดแปลงระหว่างการขนส่งและการจัดเก็บ

• มาตรการที่ควรพิจารณา ได้แก่
• ลดความซับซ้อนของห่วงโซ่อุปทาน
• ซื้อจากแหล่งที่สามารถตรวจสอบย้อนกลับได้
• ควบคุมผู้ผลิต ผู้ขาย นายหน้า ผู้ขนส่ง และคลังภายนอก
• ใช้บรรจุภัณฑ์ที่แสดงร่องรอยเมื่อถูกเปิดหรือดัดแปลง
• ตรวจสอบซีลรถขนส่ง
• ตรวจสอบความสมบูรณ์ของบรรจุภัณฑ์ก่อนรับสินค้า

เอกสารและหลักฐานที่ควรมี

• แผนผังห่วงโซ่อุปทาน
• รายชื่อผู้ผลิตจริงและผู้ขายที่ได้รับอนุมัติ
• แบบตรวจรับวัตถุดิบ
• บันทึกหมายเลขซีล
• แบบตรวจความสมบูรณ์ของบรรจุภัณฑ์
• บันทึกการกักกันสินค้าที่ผิดปกติ

3. สร้างความสัมพันธ์ที่ดีกับผู้ขายและผู้ให้บริการภายนอก

ผู้ขายที่มีความน่าเชื่อถือและมีความสัมพันธ์ทางธุรกิจระยะยาวช่วยลดความเสี่ยงจากอาหารปลอมได้ดีกว่าการซื้อจากแหล่งที่ไม่แน่นอน

• โรงงานควร
• เลือกผู้ขายและผู้ให้บริการที่เชื่อถือได้
• ทำข้อตกลงทางธุรกิจอย่างชัดเจน
• รักษาความสัมพันธ์ทางธุรกิจอย่างเป็นธรรม
• ชำระเงินตามเงื่อนไขที่ตกลง
• หลีกเลี่ยงการกดราคาจนผู้ขายมีแรงจูงใจลดคุณภาพ
• กำหนดให้ผู้ขายแจ้งก่อนเปลี่ยนวัตถุดิบ แหล่งผลิต หรือกระบวนการ

เอกสารและหลักฐานที่ควรมี

• หลักเกณฑ์การคัดเลือกผู้ขาย
• สัญญาหรือข้อตกลงซื้อขาย
• ข้อกำหนดวัตถุดิบ
• แบบประเมินผลผู้ขาย
• แบบแจ้งการเปลี่ยนแปลงจากผู้ขาย
• บันทึกการประชุมหรือการสื่อสารกับผู้ขาย

4. ประเมินผู้ขายเพื่อป้องกันอาหารปลอม

• โรงงานควรตรวจสอบว่าผู้ขายและผู้ให้บริการภายนอกมีมาตรการป้องกันอาหารปลอมที่เหมาะสมหรือไม่
• มาตรการที่ควรดำเนินการ ได้แก่
• ตรวจประเมินผู้ขายและผู้ให้บริการภายนอก
• ส่งแบบสอบถามด้านอาหารปลอมเป็นระยะ
• ตรวจสอบแหล่งกำเนิดและผู้ผลิตจริง
• ติดตามปัญหาคุณภาพเล็กน้อยที่เกิดขึ้นบ่อย
• ประเมินปัจจัยด้านประเทศต้นทาง กฎหมาย การบังคับใช้กฎหมาย และประวัติอาหารปลอม
• ทดสอบการสอบกลับ
• ตรวจสอบสมดุลมวลสาร (mass balance)

ปัญหาคุณภาพที่เกิดขึ้นเล็กน้อยแต่ซ้ำบ่อย เช่น สี กลิ่น ความชื้น น้ำหนัก หรือผลวิเคราะห์เปลี่ยนแปลง อาจเป็นสัญญาณของการควบคุมกระบวนการที่ไม่ดีหรือการเปลี่ยนวัตถุดิบโดยไม่แจ้ง

เอกสารและหลักฐานที่ควรมี

• แบบประเมินความเสี่ยงผู้ขาย
• แบบสอบถามการป้องกันอาหารปลอม
• รายงานตรวจประเมินผู้ขาย
• แบบทดสอบการสอบกลับ
• แบบประเมินสมดุลมวลสาร
• รายงานปัญหาคุณภาพของผู้ขาย
• บันทึกการดำเนินการแก้ไขของผู้ขาย

5. ลดความซับซ้อนของห่วงโซ่อุปทาน

การซื้อวัตถุดิบผ่านนายหน้า ผู้รวบรวม หรือผู้ค้าหลายระดับทำให้โรงงานตรวจสอบแหล่งกำเนิดได้ยาก และเพิ่มโอกาสการเปลี่ยนสินค้า การปลอมเอกสาร หรือการปลอมปน

• โรงงานควร
• จำกัดจำนวนผู้ขายและผู้ให้บริการ
• ซื้อจากผู้ผลิตโดยตรงเมื่อสามารถทำได้
• ใช้ผู้ขายประจำแทนการซื้อจากตลาดเปิด
• ระบุผู้ผลิตจริงของวัตถุดิบ
• ควบคุมการเปลี่ยนแหล่งผลิต
• ประเมินเพิ่มเติมเมื่อจำเป็นต้องซื้อจากแหล่งฉุกเฉิน

เอกสารและหลักฐานที่ควรมี

• รายชื่อผู้ผลิตจริง
• รายชื่อผู้ขายที่ได้รับอนุมัติ
• แผนผังเส้นทางวัตถุดิบ
• แบบอนุมัติแหล่งผลิต
• แบบแจ้งเปลี่ยนแหล่งผลิต
• แบบประเมินความเสี่ยงการซื้อจากตลาดเปิด

6. ป้องกันอาหารปลอมภายในองค์กรและหลังการกระจายสินค้า

อาหารปลอมอาจเกิดขึ้นภายในโรงงานหรือหลังผลิตภัณฑ์ถูกส่งออกจากโรงงานแล้ว โรงงานจึงต้องควบคุมทั้งบุคลากร ฉลาก บรรจุภัณฑ์ สินค้าส่วนเกิน และช่องทางจำหน่าย

• มาตรการที่ควรพิจารณา ได้แก่
• จัดให้บุคลากรมีสภาพการทำงานและค่าตอบแทนที่เหมาะสม
• ควบคุมการเข้าถึงสูตร ฉลาก และบรรจุภัณฑ์
• ใช้บรรจุภัณฑ์ที่ป้องกันหรือแสดงร่องรอยการเปิด
• ควบคุมสินค้าส่วนเกินไม่ให้ถูกนำไปขายในตลาดที่ไม่ได้รับอนุญาต
• ควบคุมสินค้าคืน สินค้าตกเกรด และสินค้าหมดอายุ
• ควบคุมการแก้ไขวันผลิตหรือวันหมดอายุ
• ระมัดระวังการส่งสินค้าที่มีอายุคงเหลือมากผิดปกติ เพราะอาจถูกนำไปแก้ไขวันหมดอายุ

เอกสารและหลักฐานที่ควรมี

• ระเบียบปฏิบัติการควบคุมฉลาก
• แบบบันทึกการเบิกและคืนฉลาก
• ระเบียบปฏิบัติการจัดการสินค้าส่วนเกิน
• ระเบียบปฏิบัติการจัดการสินค้าคืน
• บันทึกการทำลายฉลากและสินค้า
• รายงานตรวจสอบช่องทางจำหน่าย
• บันทึกการสอบสวนเหตุการณ์ผิดปกติ

7. เชื่อมโยงสูตร ข้อกำหนดผลิตภัณฑ์ ฉลาก และเอกสารการขาย

โรงงานต้องตรวจสอบว่าข้อมูลผลิตภัณฑ์ทุกส่วนสอดคล้องกัน ตั้งแต่สูตรการผลิต ข้อกำหนดผลิตภัณฑ์ ฉลาก ใบส่งสินค้า และใบแจ้งหนี้

• โรงงานควร
• ตรวจสอบสูตรกับฉลาก
• ตรวจสอบสูตรกับใบแจ้งหนี้หรือเอกสารการขาย
• จัดทำข้อกำหนดผลิตภัณฑ์ให้ละเอียดและถูกต้อง
• ควบคุมสูตรและฉลากฉบับปัจจุบัน
• ตรวจสอบชื่อวัตถุดิบ ส่วนประกอบ แหล่งกำเนิด และข้อกล่าวอ้าง
• ควบคุมการเปลี่ยนแปลงสูตรและฉลาก
• ตรวจสอบว่าสินค้าที่จัดส่งตรงกับเอกสารการขาย

เอกสารและหลักฐานที่ควรมี

• สูตรการผลิตที่ได้รับอนุมัติ
• ข้อกำหนดผลิตภัณฑ์
• แบบตรวจสอบสูตรกับฉลาก
• แบบอนุมัติฉลาก
• ทะเบียนฉลากฉบับปัจจุบัน
• แบบควบคุมการเปลี่ยนแปลง
• บันทึกการตรวจสอบใบส่งสินค้าและใบแจ้งหนี้

โรงงานควรดำเนินการตามลำดับอย่างไร?

โรงงานควรเริ่มต้นด้วยการประเมินความเปราะบางต่ออาหารปลอม (Food Fraud Vulnerability Assessment) โดยพิจารณาปัจจัย เช่น

• มูลค่าและความผันผวนของราคาวัตถุดิบ
• ประวัติการปลอมปน
• ประเทศและแหล่งกำเนิด
• ความน่าเชื่อถือของผู้ขาย
• จำนวนคนกลาง
• ความสามารถในการตรวจพบ
• ความซับซ้อนของห่วงโซ่อุปทาน
• แรงจูงใจทางเศรษฐกิจ

จากนั้นจึงจัดทำแผนลดความเสี่ยงอาหารปลอม (Food Fraud Mitigation Plan) โดยเลือกมาตรการให้สัมพันธ์กับระดับความเสี่ยง เช่น การเพิ่มการตรวจวิเคราะห์ การตรวจประเมินผู้ขาย การลดจำนวนคนกลาง การใช้บรรจุภัณฑ์ป้องกันการดัดแปลง และการควบคุมสูตรกับฉลาก

• มาตรการทั้งหมดต้องมีผู้รับผิดชอบ ความถี่ วิธีตรวจสอบ และหลักฐานการดำเนินงานที่ชัดเจน

บทความที่เกี่ยวข้อง

• FSSC 22000 กับการควบคุมสัตว์พาหะตาม ISO 22002-100 ข้อ 7 โรงงานต้องทำอะไรบ้าง?
• FSSC 22000 กับการป้องกันผลิตภัณฑ์อาหารจากการปนเปื้อนโดยเจตนา (Food Defence) ตาม ISO 22002-100 ข้อ 16.2 โรงงานต้องทำอะไรบ้าง?
• FSSC 22000 กับการควบคุมสารก่อภูมิแพ้ (Allergen Control) ตาม ISO 22002-1 ข้อ 12.3 โรงงานต้องทำอะไรบ้าง?
• FSSC 22000 กับการควบคุมการปนเปื้อนทางกายภาพ (Physical Contamination) ตาม ISO 22002-1 ข้อ 12.4 โรงงานต้องทำอะไรบ้าง?
• FSSC 22000 กับการควบคุมการปนเปื้อนทางเคมี (Chemical Contamination) ตาม ISO 22002-1 ข้อ 12.5 โรงงานต้องทำอะไรบ้าง?
• FSSC 22000 กับ ISO 22002-4 มีอะไรเพิ่มจาก ISO 22002-100? โรงงานต้องทำอะไรบ้าง?
• FSSC 22000 กับคำศัพท์ใน ISO 22002-100 สำคัญอย่างไร? ทำความเข้าใจ Terms and Definitions